กว่า 20 ปีของการทำงานในแวดวงขยะต้องเกี่ยวข้องกับผู้คนและหน่วยงานหลากหลาย ตั้งแต่ชาวบ้าน เจ้าหน้าที่รัฐ /องค์กรปกครองท้องถิ่น นักวิชาการ นักธุรกิจทั้งในประเทศและต่างประเทศ มีทั้งความสำเร็จ ความล้มเหลว พบกับการมีส่วนร่วมและการต่อต้านคัดค้านแม้กระทั่งการข่มขู่นานารูปแบบ ปัญหาขยะจึงไม่ใช่แค่ปัญหาทางวิชาการหรือปัญหาทางเทคนิค มันรวมเอาปัญหาเงินๆ ทองๆ ผลประโยชน์ ปัญหาสังคม จนถึงปัญหาการเมือง
“แยกไปมันก็เก็บรวม” เสียงบ่นของชาวบ้านเมื่อถูกถามเรื่องการคัดแยกขยะ เกี่ยงกันว่าเมื่อแยกขยะแล้วพนักงานเก็บขยะก็โยนใส่รถเก็บขยะรวมกันอีก แต่ถ้าเรายอมเสียเวลาอีก 2-3 นาทีเพื่อดูว่าหลังเก็บขยะหน้าบ้านเราแล้ว พนักงานเก็บขยะจะทำอะไรกับขยะของเรา เราก็จะได้เห็นการคัดแยกขยะอย่างรวดเร็วแล้วโยนขยะที่ถูกแยกใส่ถุงใหญ่ที่ห้อยข้างรถหรือใส่เข่งที่ตั้งบนรถเก็บขยะ
ดังนั้น หากเรามีความตั้งใจที่จะแยกขยะแล้วก็อย่าเพิ่งท้อแท้ ขอให้แยกต่อไปเถิด อย่างน้อยเป็นการช่วยเหลือพนักงานเก็บขยะให้สามารถคัดแยกขยะได้ง่ายและรวดเร็วขึ้น เมื่อขยะถูกคัดแยกมากขึ้น ขยะที่จะไปสุดปลายทางคือระบบกำจัดก็จะน้อยลง
แล้วเราจะแยกขยะกันอย่างไร คำถามต่อเนื่องที่ได้รับทุกครั้งหลังจากได้ข้อสรุปว่าเราควรแยกขยะ ลองย้อนกลับมาดูว่าถ้าพนักงานเก็บขยะไม่แยกขยะ พวกเขาเก็บแล้วเทรวมในรถ ขนไปกำจัดลงหลุมฝังกลบหมด หากกระบวนการจัดการเป็นแบบนี้ เราก็ไม่จำเป็นจะต้องแยกขยะให้เสียแรง เสียเวลา เพราะแยกแล้วขยะก็ไม่ถูกนำไปใช้ประโยชน์ นี่แสดงให้เห็นว่า “เราแยกขยะเพื่อให้ขยะถูกนำไปใช้ประโยชน์นั่นเอง” เมื่อขยะถูกนำไปใช้ประโยชน์แล้ว ขยะที่ใช้ประโยชน์ไม่ได้จริงๆ จะเหลือน้อยลงจึงจะถูกกำจัด วิธีกำจัดไม่ยุ่งยาก งบประมาณการกำจัดขยะก็ลดลง นี่คือประโยชน์ของการแยกขยะ
ในร้านรับซื้อของเก่า เราจะเห็นการแยกขยะ (บางร้านไม่เรียกขยะ แต่เรียกวัสดุที่คัดแยกแล้วเพื่อส่งต่อไปยังโรงงานอุตสาหกรรม) จัดพื้นที่เก็บเป็นสัดส่วนไม่ปะปนกัน กระดาษ พลาสติก เหล็ก กระป๋องอะลูมิเนียมและอีกหลายประเภท แม้แต่กระดาษยังถูกแยกย่อยอีก แยกเป็นกระดาษหนังสือพิมพ์ กระดาษสี กระดาษขาวดำและอื่นๆ ที่ต้องแยกละเอียดแบบนี้เพราะกระดาษแต่ละประเภทมีราคาขายแตกต่างกัน
ขยะที่เข้าสู่ร้านรับซื้อของเก่า เราเรียกรวมๆ ว่าขยะรีไซเคิล (Recycles) ชาวบ้านเรียกว่า “ขยะขายได้” เป็นขยะประเภทแรกที่เราสามารถแยกได้ง่ายๆ เมื่อแยกแล้วถ้าจะไม่ยกให้พนักงานเก็บขยะ เราจะเก็บไว้ขายเองก็ได้ ถ้าเราแยกขยะพวกนี้ออก ขยะรวมก็จะลดลงแล้วไม่น้อยกว่า 20% โดยน้ำหนัก
นอกจากขยะขายได้ หรือขยะ Recycle ยังมีขยะอะไรอีกที่เราควรจะแยก
ขยะรีไซเคิลเป็นขยะแห้ง เศษอาหาร กิ่งไม้ ใบไม้หรือขยะอินทรีย์ก็เป็นขยะเปียก ก่อนนี้ สังคมไทยเคยรณรงค์ให้แยกขยะ เป็น “แห้ง” และ “เปียก” ตามนิยามในตำราที่ให้แยก “Wet” และ “Dry” แต่เราสับสนกับนิยามแบบนี้ กระดาษเปียก ถุงพลาสติกใส่น้ำไม่รู้ว่าเป็นขยะประเภทไหน
การรณรงค์ให้แยกขยะแห้งและขยะเปียกจึงทำให้สังคมไทยเสียเวลาเป็นสิบปี
ขยะเปียกโดยส่วนใหญ่ก็คือเศษอาหาร หรือของเหลือจากการกินและการเตรียมอาหารที่มีทั้งเนื้อและน้ำตามวิถีการบริโภคของคนไทย จริงๆ แล้วเราพบว่าสังคมไทยแยกขยะประเภทนี้มาตั้งแต่โบราณ เศษอาหารชาวบ้านก็ใช้เลี้ยงสัตว์หรือใส่ตามโคนต้นไม้ให้เป็นปุ๋ยธรรมชาติ ถ้ามีมากหรือเศษอาหารในเขตเมือง ขยะพวกนี้จะถูกแยกใส่ถังที่ชาวบ้านเรียกว่า “ถังข้าวหมู”
มีการทดลองใช้นิยาม “ถังข้าวหมู” ในการรณรงค์แยกขยะในบางท้องถิ่น เช่น เทศบาลตำบลด่านขุนทด เทศบาลนครระยองหรือในจังหวัดภูเก็ต ปรากฏว่าชาวบ้านตอบสนองกับนิยามนี้เป็นอย่างดีและเข้าใจอย่างถูกต้อง กระดาษเปียกหรือถุงพลาสติกที่ปนในถังข้าวหมูถูกหยิบออกเพราะหมูไม่กิน หรือเอาไปเลี้ยงสัตว์ไม่ได้ สอดคล้องกับนิยาม “Wet Waste” ของต่างประเทศ
ปัญหายังไม่จบ แม้ชาวบ้านจะเข้าใจว่าควรแยกขยะอินทรีย์อย่างไร แต่หากท้องถิ่นไม่ได้นำขยะอินทรีย์ที่แยกแล้วไปใช้ประโยชน์ การคัดแยกขยะของชาวบ้านและการเก็บขนขยะแยกประเภทก็สูญเปล่า หากท้องถิ่นจะให้ชาวบ้านแยกขยะอินทรีย์หรือ “ถังข้าวหมู” ท้องถิ่นต้องมีโครงการหรือกิจกรรมการใช้ประโยชน์มารองรับ เช่น โครงการผลิตปุ๋ยอินทรีย์เพื่อทำปุ๋ยหมักหรือระบบย่อยสลายแบบไม่ใช้อากาศ (Anaerobic Digestion) เพื่อผลิตก๊าซชีวภาพใช้กับเครื่องยนต์ผลิตพลังงานไฟฟ้า
ขยะอินทรีย์มีสัดส่วนมากที่สุดประมาณ 60% โดยน้ำหนักของขยะรวม ดังนั้น ขยะอินทรีย์ถูกคัดแยกออกไปใช้ประโยชน์มากเท่าไร ปริมาณขยะที่จะถูกกำจัด
ก็จะน้อยลงเท่านั้น และยังช่วยให้ผลกระทบที่เกิดจากขยะลดลงด้วย เพราะขยะอินทรีย์คือสาเหตุสำคัญของปัญหา กลิ่น น้ำเสีย แหล่งกำเนิดแมลงและเชื้อโรคต่างๆ แม้ท้องถิ่นจะไม่มีโครงการใช้ประโยชน์จากขยะอินทรีย์ ชาวบ้านก็ควรแยกขยะอินทรีย์เพื่อทำปุ๋ยใช้เองด้วยวิธีง่ายๆ ชาวสวนภาคเหนือใช้เสวียนหรือการสานไม้ไผ่ล้อมโคนต้นไม้เป็นเครื่องมือแปรขยะอินทรีย์ให้เป็นปุ๋ย เทศบาลนครภูเก็ตรณรงค์ให้ชาวบ้าน ร้านอาหารแยกขยะอินทรีย์เพื่อทำปุ๋ยด้วยถังหมักปุ๋ยที่ประดิษฐ์ขึ้นเอง ทำให้ปริมาณขยะลดลงและขยะที่เหลือมีค่าความร้อนสูงขึ้นเหมาะกับการกำจัดด้วยเตาเผา
ในประเทศเยอรมันหรือในอเมริกา แต่ละบ้านจะมีถังหมักปุ๋ยจากกิ่งไม้ ใบไม้และเศษอาหารที่เรียกว่า Compost Bin บางท้องถิ่นอาจใช้วิธีส่งเสริมให้ชุมชนชนบทหรือภาคเกษตรนำเอาขยะอินทรีย์จากเขตเมืองไปผลิตปุ๋ยอินทรีย์ เป็นหน้าที่ของท้องถิ่นที่ต้องพัฒนาการมีส่วนร่วมของชุมชน ส่งเสริมการใช้ประโยชน์จากขยะอินทรีย์ในรูปแบบต่างๆ ปริมาณขยะที่ต้องนำไปกำจัดก็ลดลง
ขยะประเภทสุดท้ายเป็นขยะที่มีไม่มาก แต่สามารถทำให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิตของชุมชนได้รุนแรง ขยะประเภทนั้นคือ “ขยะอันตรายในครัวเรือน” ได้แก่ ถ่านไฟ ถ่านมือถือ แบตเตอรี่ ซองหรือกระป๋องยาฆ่าแมลง หลอดไฟ กระป๋องสี หรือกระทั่งยารักษาโรคที่หมดอายุ เป็นต้น ขยะอันตรายเหล่านี้มีอยู่ในบ้าน หากถูกทิ้งปะปนไปกับขยะทั่วไป สารเคมีหรือโลหะ
หนักจะรั่วไหลปนเปื้อนแหล่งน้ำธรรมชาติได้ หรือหากขยะถูกเผาก็จะเกิดมลพิษทางอากาศที่ควบคุมหรือบำบัดได้ยาก ดังนั้น ขยะอันตรายในครัวเรือนจึงเป็นเป้าหมายหนึ่งที่ Roadmap การจัดการขยะของรัฐบาลกำหนดให้มีการจัดการโดยเร่งด่วน เนื่องจากสถานที่กำจัดขยะอันตรายที่ถูกต้องมีน้อยรายและกระจุกตัวอยู่ในส่วนกลาง
การรวบรวมและขนส่งไปกำจัดจึงต้องใช้งบประมาณค่อนข้างมาก ในหลายจังหวัดได้พัฒนาระบบเป็นข้อตกลงระหว่างท้องถิ่นและมอบให้องค์การบริหารส่วนจังหวัดเป็นเจ้าภาพรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการขนส่งและกำจัด โดยท้องถิ่นทั้งหมดในจังหวัดนั้นๆ รับผิดชอบในการเก็บรวบรวมจากชุมชนโดยการมีส่วนร่วมของชาวบ้าน เท่าที่ผ่านมา หลายจังหวัดได้ร่วมกันดำเนินการรณรงค์ให้ชาวบ้านเข้าใจเรื่องขยะอันตราย จัดระบบรวบรวมจากชุมชนและขนส่งไปกำจัดได้ดี
การแยกขยะสามประเภทที่กล่าวมา คือการแยกขยะขั้นพื้นฐานสำหรับสังคมไทย ได้แก่ “ขยะขายได้” “ถังข้าวหมู” และ “ขยะอันตรายในครัวเรือน” แต่ละท้องถิ่นอาจมีการแยกที่เป็นรายละเอียดและรูปแบบแตกต่างกัน แต่ต้องมีหลักการเดียวกันคือ “แยกเพื่อนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์”
ดังนั้น แต่ละท้องถิ่นต้องวิเคราะห์เรื่องการนำไปใช้ประโยชน์ก่อน อย่าแยกขยะเพราะส่วนกลางกำหนด หรือแยกเพราะท้องถิ่นอื่นทำโดยไม่เข้าใจหลักเหตุผลและความต้องการที่แท้จริงของตัวเอง
ดร.พิรียุตม์ วรรณพฤกษ์
