เส้นทางแม่น้ำบางขามของพระนางจามเทวีจากลพบุรีไปลำพูน ล้วนเป็นแหล่งท่องเที่ยวมีสีสันประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เหมาะแก่การท่องเที่ยวทางเลือก ไปเมืองรอง สู่ท้องถิ่นลพบุรี ตั้งแต่ อ. เมืองลพบุรี ขึ้นไปทาง อ. ท่าวุ้ง, อ. บ้านหมี่ ผ่านสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ เช่น เขาสมอคอน, วัดไลย์ ฯลฯ
ถ้าท้องถิ่นไม่ทิ้งคำบอกเล่าเก่าแก่ บอกความเป็นมาของสถานที่ต่างๆ อย่างมีจินตนาการสนุกสนานอย่างยิ่ง
พระนางจามเทวี เป็นเจ้านายจากเมืองละโว้ (ลพบุรี) ขึ้นไปตามคำขอของคนชั้นนำยุคนั้นให้เป็น “เจ้าแม่” กษัตริย์เมืองหริภุญชัย (ลำพูน)
มีบอกในตำนาน แต่ไม่พบหลักฐานว่าเป็นเรื่องจริง
สาระสำคัญของตำนาน แสดงนัยยะถึงการขยายเครือข่ายการเมืองและการค้าของรัฐละโว้ ขึ้นไปลุ่มน้ำปิง-วัง-สาละวิน
มีหลักฐานโบราณคดีสนับสนุนว่าวัฒนธรรมแบบละโว้ขยายขึ้นไปถึงหริภุญชัย พบงานช่างหลายอย่างทั้งประติมากรรมและสถาปัตยกรรม มีนักวิชาการเสนองานวิจัยมากจนเป็นที่รู้กว้างขวางแล้ว
เส้นทางจากเมืองละโว้ขึ้นไปเมืองหริภุญชัย ไม่ได้นั่งเรือไปออกแม่น้ำเจ้าพระยาที่สิงห์บุรีอย่างที่เข้าใจปัจจุบัน เพราะเส้นทางนี้แต่เดิมเป็นคลองบางพุทรา แล้วขุดขยายเป็นแม่น้ำลพบุรีสายใหม่สมัยพระนารายณ์
เส้นทางจามเทวี
ยุคจามเทวี แม่น้ำลพบุรีขึ้นไปตามที่ปัจจุบันเรียก แม่น้ำบางขาม มีบอกไว้ในบทความเรื่อง “ละโว้” ถึง “ลพบุรี” การเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์เมืองโบราณ ของ ศรีศักร วัลลิโภดม [เมืองโบราณ ปีที่ 42 ฉบับที่ 2 (เมษายน-มิถุนายน 2559) หน้า 34] จะสรุปมาดังนี้
แม่น้ำลพบุรี (สายดั้งเดิม) ด้านเหนือ (ตั้งแต่วัดพรหมมาสตร์-วัดมณีชลขันธ์) ไปตามทางน้ำปัจจุบันเรียก แม่น้ำบางขาม (หรือคลองบางขาม)
ผ่านท้องพรหมาสตร์ อ. ท่าวุ้ง จ. ลพบุรี ผ่านเขาสมอคอน, ผ่านวัดไลย์, ผ่านบ้านมหาสอน, ผ่านเขต อ. บ้านหมี่ จ. ลพบุรี
ผ่านเมืองจันเสน อ. ตาคลี จ. นครสวรรค์ มีลำน้ำเก่าไหลลงมาจากบึงบอระเพ็ด ด้านทิศเหนือใช้ลำน้ำเก่าสายนี้ต่อไป
ผ่านเมืองอู่ตะเภา (เมืองล่าง) ต. หางน้ำสาคร อ. มโนรมย์ จ. ชัยนาท, ผ่านเมืองโคกไม้เดน (เมืองบน) ต. ท่าน้ำอ้อย อ. พยุหะคีรี จ. นครสวรรค์
ผ่านปากน้ำโพ เมืองพระบาง เข้าเส้นทางแม่น้ำปิง (อ. เมือง จ. นครสวรรค์) ขึ้นตามแม่น้ำปิง ผ่านบ้านเมืองต่างๆ สองข้างแม่น้ำปิง ถึงเมืองหริภุญชัย (จ. ลำพูน)
