การแก้ปัญหาน้ำท่วม โดยไม่ขุดคลองระบายเขตพระนครศรีอยุธยา : โดย ศ.เกียรติคุณ ฉลอง เกิดพิทักษ์

1.บทนำ
การจัดการน้ำซึ่งรวมถึงการป้องกันน้ำท่วมและการแก้ปัญหาภัยแล้ง ควรเริ่มต้นด้วยมาตรการไม่ใช้สิ่งก่อสร้างก่อน โดยเฉพาะลุ่มน้ำขนาดใหญ่ที่มีอ่างเก็บน้ำตั้งแต่ 1 อ่างขึ้นไป ซึ่งจะต้องศึกษาเพื่อพิจารณาอย่างเป็นระบบลุ่มน้ำ และจะต้องศึกษาทั้งกรณีที่เกิดน้ำท่วมและภัยแล้งควบคู่กันไปด้วย เพราะต้องใช้อ่างเก็บน้ำให้เกิดประโยชน์สูงสุดทั้งการแก้ปัญหาน้ำท่วมและภัยแล้ง

อนึ่ง ในปัจจุบันเทคโนโลยีแบบจำลองก้าวหน้าไปมาก ถ้าสามารถนำมาประยุกต์ใช้ในการจัดสรรน้ำล่วงหน้ารายสัปดาห์ดังเช่นที่ได้เคยปฏิบัติในช่วงปี พ.ศ.2522-2525 ในลุ่มน้ำเจ้าพระยาก็จะเกิดประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างมหาศาล

และในปี พ.ศ.2523 เกิดอุทกภัยใหญ่ในลุ่มน้ำเจ้าพระยามีปริมาณน้ำไหลผ่านเขื่อนเจ้าพระยาวัดได้ 3,800 ลบ.ม./วินาที ก็สามารถใช้แบบจำลองช่วยในการจัดการอุทกภัยได้ค่อนข้างดี

อนึ่ง เมื่อใกล้สิ้นสุดสัญญาจ้าง กรมชลประทานเตรียมการเพื่อขอต่อสัญญาจ้างและเตรียมจัดหาบุคลากรมาปฏิบัติงานร่วมเพื่อให้สามารถปฏิบัติงานต่อได้โดยลำพัง หลังสิ้นสุดสัญญาจ้างครั้งต่อไป

แต่เป็นที่น่าเสียดายที่เงินกู้จากธนาคารโลกเพื่อใช้จ้างบริษัทที่ปรึกษาไม่เพียงพอ

2.วัตถุประสงค์
เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการน้ำโดยเน้นมาตรการไม่ใช้สิ่งก่อสร้าง โดยเฉพาะการนำแบบจำลองมาประยุกต์ใช้โดยพิจารณาอย่างเป็นระบบลุ่มน้ำก่อน แต่ถ้ายังไม่เพียงพอจึงเสริมด้วยมาตรการใช้สิ่งก่อสร้างโดยเฉพาะที่มีผลกระทบสิ่งแวดล้อมน้อย

3.มาตรการไม่ใช้สิ่งก่อสร้างในการป้องกันน้ำท่วม ประกอบด้วย

3.1 ปฏิรูปหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้ปฏิบัติงานเฉพาะทางดังเช่นประเทศที่พัฒนาแล้วได้ถือปฏิบัติมาเป็นเวลาไม่น้อยกว่า 50 ปี

3.2 ลุ่มน้ำเจ้าพระยาเป็นลุ่มน้ำที่ใหญ่ที่สุดของประเทศมีโครงการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดใหญ่อยู่หลายโครงการ และมีการศึกษาเบื้องต้นเพื่อสร้างเกณฑ์ในการใช้อ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพล สำหรับใช้ลดปัญหาน้ำท่วมด้านท้ายน้ำ ในอนาคตถ้าเกิดน้ำท่วมเช่นปี พ.ศ.2554 ขึ้นมาอีก และถ้าใช้เกณฑ์ที่ศึกษาในการควบคุมปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพลแล้ว จะสามารถลดปริมาณน้ำท่วมสูง (Peak flow) ที่ จ.นครสวรรค์ ได้ 500 ลบ.ม.ต่อวินาที ข้อเสนอแนะจึงประกอบด้วย

3.2.1 ทำการศึกษาเพื่อสร้างเกณฑ์ในการใช้อ่างเก็บน้ำเขื่อนสิริกิติ์ อ่างเก็บน้ำเขื่อนแควน้อย และอ่างเก็บน้ำเขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ เพื่อลดปัญหาน้ำท่วมด้านท้ายน้ำ โดยเมื่อเกิดอุทกภัยรอบ 100 ปี (100 ปีมีโอกาสเกิด 1 ครั้ง) ไหลผ่านอ่างเก็บน้ำ ปริมาณน้ำที่ระบายลงท้ายน้ำจะต้องไม่เกินความจุของลำน้ำท้ายอ่าง

3.2.2 ทำการศึกษาการใช้น้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยาอย่างเป็นระบบด้วยแบบจำลอง โดยต้องมีการเก็บข้อมูลจากสนามมาสอบเทียบ แบบจำลองที่มากพอและเป็นเวลานานพอด้วย จุดประสงค์ในการศึกษาก็เพื่อสร้างเกณฑ์การใช้น้ำจากอ่างเก็บน้ำเพื่อการเพาะปลูกฤดูแล้ง ในรูปของกราฟสำหรับคำนวณหาพื้นที่เพาะปลูกฤดูแล้ง (Dry season area reduction curve-DSAR Curve)

3.2.3 ดำเนินการจัดสรรน้ำล่วงหน้ารายสัปดาห์ในลุ่มน้ำเจ้าพระยาอย่างเป็นระบบด้วยแบบจำลอง ดังที่เคยได้ปฏิบัติในช่วงปี พ.ศ.2522-2525 โดยต้องมีการเก็บข้อมูลจากสนามมาสอบเทียบแบบจำลองที่มากพอและเป็นเวลานานพอด้วย ทั้งนี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการน้ำทั้งกรณีที่เกิดน้ำท่วม กรณีปกติ และกรณีที่เกิดภัยแล้ง

3.3 สำหรับในลุ่มน้ำเจ้าพระยาถ้าสามารถดำเนินการได้ตามข้อ 3.2 และในอนาคต ถ้าเกิดน้ำท่วมเช่น ปี พ.ศ.2554 ขึ้นมาอีก คาดว่าจะสามารถลดปริมาณน้ำที่ไหลผ่าน จ.นครสวรรค์ จนถึง จ.พระนครศรีอยุธยา ได้ไม่น้อยกว่า 1,000 ลบ.ม.ต่อวินาที และจาก จ.พระนครศรีอยุธยาจนถึง จ.สมุทรปราการ ได้ไม่น้อยกว่า 1,200 ลบ.ม.ต่อวินาที ส่วนคลองระบายน้ำในเขต จ.พระนครศรีอยุธยา จะสามารถลดน้ำท่วมได้ 1,200 ลบ.ม.ต่อวินาทีในเขต จ.พระนครศรีอยุธยาเท่านั้น

3.4 สำหรับลุ่มน้ำอื่นที่มีอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่เสนอแนะให้ดำเนินการเช่นเดียวกับลุ่มน้ำเจ้าพระยา ส่วนอ่างเก็บน้ำขนาดกลาง การศึกษาเพื่อสร้างเกณฑ์การใช้อ่างเก็บน้ำเพื่อลดน้ำท่วมด้านท้ายน้ำเสนอแนะให้ใช้อุทกภัยรอบ 50 ปี ไหลผ่านอ่างเก็บน้ำ

4.มาตรการใช้สิ่งก่อสร้าง ได้เลือกมาตรการใช้สิ่งก่อสร้างที่มีผลกระทบในทางลบน้อยที่สุดหรือไม่มีเลย ข้อเสนอแนะในการป้องกันน้ำท่วมจึงประกอบด้วย ในทุกลุ่มน้ำของประเทศเสนอแนะให้นำระบบปิดล้อมมาประยุกต์ใช้ (Modified polder system) ทั้งในชุมชนเมืองและชุมชนชนบท ซึ่งผลดีประกอบด้วย

1) น้ำท่วมพื้นที่ใดก่อสร้างระบบปิดล้อมบนพื้นที่นั้น จึงมีผลกระทบสิ่งแวดล้อมน้อยหรือแทบไม่มีเลย

2) สามารถป้องกันน้ำท่วมได้ทั้ง
– น้ำล้นตลิ่งเข้ามาท่วมในพื้นที่
– น้ำท่วมที่เกิดจากฝนตกบนพื้นที่ (ซึ่งกรณีนี้คลองระบายน้ำไม่สามารถป้องกันได้)
– ในบางกรณีสามารถปรับปรุงหรือดัดแปลงถนนเป็นคันป้องกันน้ำท่วมได้

สำหรับการนำระบบปิดล้อมมาประยุกต์ใช้ในการป้องกันน้ำท่วม ได้ก่อสร้างไปแล้วหลายพื้นที่ ดังตัวอย่างที่จังหวัดพิษณุโลก ในพื้นที่ 4 เทศบาล และชุมชนต่อเนื่องและในจังหวัดมหาสารคาม อีก 3 เทศบาล และชุมชนต่อเนื่อง ซึ่งใช้งานได้ผลดีและส่วนใหญ่จะเป็นโครงการที่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ ทั้งนี้เพราะในบางกรณีสามารถใช้กำแพงป้องกันตลิ่งของแม่น้ำที่พังทลายเพื่อป้องกันน้ำท่วมได้อีกด้วย

อนึ่ง เมื่อเดือนธันวาคม 2559 ท่านคณบดีคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ซึ่งสำเร็จการศึกษาขั้นปริญญาเอกด้านวิศวกรรมทรัพยากรน้ำได้แจ้งให้ผู้เขียนทราบว่า ตามที่หน่วยราชการแห่งหนึ่งได้ไปก่อสร้างระบบป้องกันน้ำท่วมและระบบระบายน้ำในเขตเทศบาลนครพิษณุโลก ระบบดังกล่าวใช้งานได้ผลดีเพราะสามีของท่านเป็นนายกเทศมนตรีเทศบาลนครพิษณุโลก

5.ไม่เสนอแนะให้ก่อสร้างคลองระบายน้ำอุทกภัยในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพราะ

1) มีผลกระทบสิ่งแวดล้อมมาก เพราะ
– แนวคลองตัดผ่านพื้นที่นาในเขตชลประทาน
– แนวคลองอาจตัดผ่านบ้านเรือนเมื่อแนวคลองตัดผ่านคลองมหาพราหมณ์
– จุดทิ้งน้ำจะทำให้เกิดน้ำท่วมด้านเหนือน้ำและด้านท้ายน้ำของจุดทิ้งน้ำเพิ่มมากขึ้น
– ทำให้เกิดการกัดเซาะลำน้ำและตลิ่งของแม่น้ำโดยเฉพาะทางด้านท้ายน้ำของจุดทิ้งน้ำ

2) เสียค่าใช้จ่ายในการก่อสร้างแพงมาก เมื่อเทียบกับระบบปิดล้อม และเป็นโครงการที่ไม่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ เพราะไม่ได้เกิดน้ำท่วมทุกปี

3) ป้องกันน้ำท่วมได้เฉพาะน้ำล้นตลิ่งเข้าไปท่วมเท่านั้น

4) ถ้าดำเนินการตามข้อ 3.2 ก็สามารถป้องกันน้ำท่วมในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาได้ใกล้เคียงกับคลองระบายน้ำ และยังสามารถป้องกันน้ำท่วมได้ถึงระดับหนึ่งตั้งแต่ จ.นครสวรรค์ จนถึง จ.สมุทรปราการ อีกด้วย

6.สรุป

เมื่อประเทศชาติเจริญมากขึ้นเช่นในปัจจุบัน เป็นผลให้เทคโนโลยีแบบจำลองที่ใช้ในการเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการน้ำก็จะเจริญก้าวหน้ามากขึ้นด้วย ฉะนั้นการป้องกันน้ำท่วมจึงควรเริ่มใช้มาตรการไม่ใช้สิ่งก่อสร้างให้เต็มประสิทธิภาพก่อนแล้วจึงตามด้วยมาตรการใช้สิ่งก่อสร้าง ซึ่งมีผล
กระทบสิ่งแวดล้อมน้อยก่อน ส่วนมาตรการใช้สิ่งก่อสร้างซึ่งมีผลกระทบสิ่งแวดล้อมมากจึงควรอยู่ในลำดับสุดท้ายและจากประสบการณ์ที่เคยปฏิบัติงานเต็มเวลาร่วมกับบริษัทวิศวกรที่ปรึกษาขนาดใหญ่จากประเทศแคนาดาในการเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยาอย่างเป็นระบบด้วยแบบจำลองในช่วงปี พ.ศ.2522-2524

ผู้เขียนเชื่อว่า ถ้านำเอาวิธีการดังกล่าวมาประยุกต์ใช้อีกและถ้าเกิดน้ำท่วมเช่นปี พ.ศ.2554 ขึ้นมาอีกก็จะสามารถลดปัญหาน้ำท่วมตามลำน้ำเจ้าพระยาจาก จ.นครสวรรค์ถึง จ.พระนครศรีอยุธยา ได้ไม่น้อยกว่า 1,000 ลบ.ม.ต่อวินาที และจาก จ.พระนครศรีอยุธยาถึง จ.สมุทรปราการ ได้ไม่น้อยกว่า 1,200 ลบ.ม.ต่อวินาที เพราะเทคโนโลยีแบบจำลองได้ถูกพัฒนาให้ก้าวหน้าไปมาก

7.บทส่งท้าย
เมื่อต้นเดือนมกราคม 2561 มีศาสตราจารย์จากภาควิชาวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ ของสถาบันการศึกษาที่มีชื่อเสียงแห่งหนึ่ง ได้มาอวยพรปีใหม่แก่ผู้เขียนพร้อมด้วยนิสิตปริญญาโทและเอกของภาควิชาอีก 7-8 คน ในการสนทนาตอนหนึ่งท่านถามผู้เขียนว่า การขุดคลองระบายน้ำเพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วมในเขต จ.พระนครศรีอยุธยา ใช้แก้ปัญหาด้วยมาตรการไม่ใช้สิ่งก่อสร้างแทนไม่ได้หรือ? ทั้งนี้ เพราะท่านมีประสบการณ์ทางด้านวิชาการเกี่ยวกับแบบจำลองทางด้านอุทกวิทยาสูง ซึ่งสามารถนำมาใช้ในการแก้ปัญหาน้ำท่วมได้

ผู้เขียนจึงได้นำบทความของผู้เขียนเรื่อง “การแก้ปัญหาน้ำท่วม” ที่ลงพิมพ์ในหนังสือพิมพ์มติชนรายวันเมื่อวันพฤหัสบดีที่ 14 ธันวาคม 2560 หน้า 15 โดยก๊อบปี้จากต้นฉบับแจกให้ท่านและนิสิตปริญญาโทและเอกไปอ่านด้วย อนึ่ง ที่เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นและยังจะเกิดต่อไปอีก เพราะผู้ที่เสนอโครงการมีพื้นฐานทางด้านวิชาการและประสบการณ์ในการจัดการน้ำเฉพาะในระบบชลประทานโดยไม่มีพื้นฐานทางด้านวิชาการและประสบการณ์ในการจัดการน้ำอย่างเป็นระบบลุ่มน้ำโดยเฉพาะด้วยแบบจำลอง

ดังตัวอย่างเช่นเคยเสนอโครงการพัฒนาแหล่งน้ำเขื่อนแม่วงก์ จ.นครสวรรค์ ในลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งไม่ผ่านการพิจารณาจากคณะกรรมการสิ่งแวดล้อม เพราะศึกษาเป็นโครงการไม่ได้ศึกษาอย่างเป็นระบบลุ่มน้ำ ซึ่งผู้เขียนก็เห็นด้วย เพราะถ้าปล่อยให้ดำเนินการต่อไปได้ นอกจากจะศึกษาไม่ถูกต้องแล้ว ในอนาคตถ้าเกิดความแห้งแล้งเช่นปี พ.ศ.2536 ขึ้นมาอีกในลุ่มน้ำเจ้าพระยา ก็จะเป็นตัวเร่งให้กรุงเทพฯ ขาดน้ำดิบในการผลิตน้ำประปาอีกด้วย

ศ.เกียรติคุณ ฉลอง เกิดพิทักษ์