ประเทศไทยเรานั้นเมื่อครั้งโบราณพระมหากษัตริย์ไทยที่ทรงปกครองประเทศสยามมาได้จัดการบริหารราชการแผ่นดินโดยแบ่งส่วนราชการหลักออกเป็น 4 ส่วน ที่เรียกว่าจตุสดมภ์ คือ เวียง วัง คลัง นา ดังนั้น กระทรวงการคลังซึ่งมีหน้าที่รับผิดชอบกำกับดูแลด้านรายได้ รายจ่าย และทรัพย์สินของประเทศจึงเป็นหน่วยงานใหญ่ที่สำคัญมากของประเทศชาติ
ภายหลังที่ได้มีการแบ่งส่วนราชการให้ทันสมัยและได้จัดตั้งกระทรวง ทบวง กรมขึ้น กระทรวงการคลังก็ยังเป็นกระทรวงใหญ่และสำคัญมากของประเทศอยู่ ซึ่งในกระทรวงนี้ กรมที่สำคัญใหญ่โตและรับงานมากคือกรมบัญชีกลาง และกรมที่เก็บภาษีอากรที่ต่อมาพัฒนาขึ้นเป็นลำดับหลังจากการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ.2475 หรือเมื่อประมาณ 86 ปีล่วงมาแล้ว ดังนั้น ผู้เป็นใหญ่ที่สุดที่กำกับดูแลการบริหารงานประจำของกระทรวงการคลัง ก็คือปลัดกระทรวงการคลัง ส่วนรัฐมนตรีหรือเสนาบดีสมัยก่อนนั้น คือผู้กำกับดูแลด้านนโยบาย จะมีวิสัยทัศน์อย่างไรก็ต้องสั่งลงมาที่ปลัดกระทรวง
โดยที่กระทรวงการคลังเป็นกระทรวงหลักของประเทศที่รับผิดชอบดูแลด้านการเงินการคลัง การแต่งตั้งบุคคลมานั่งในตำแหน่งปลัดกระทรวงการคลัง ตั้งแต่สมัยก่อนจึงต้องเลือกเฟ้นคนที่มีฝีมือดี ทั้งในเรื่องการเงินการคลังและการบริหารส่วนราชการ เท่านั้นไม่พอจะต้องเลือกคนที่มีคุณธรรมสูง และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ตั้ง ทั้งนี้ก็ต้องกลั่นกรองมาจากข้าราชการที่ตั้งใจรับราชการในกระทรวงการคลังนั่นเอง จะเอาข้าราชการอาวุโสจากที่อื่นที่ระดับตำแหน่งเท่าเทียมกันมาแต่งตั้งเป็นปลัดกระทรวงการคลังไม่เคยมี เท่าที่จำความได้นับตั้งแต่สมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีที่มาจากนายทหารผู้ยิ่งใหญ่ จนกระทั่งถึงจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์
เป็นนายกรัฐมนตรีจากการทำการปฏิวัติเช่นกัน ก็ได้มีการแต่งตั้งปลัดกระทรวงการคลังที่มีคุณสมบัติเพียบพร้อมกันทั้งนั้น เช่น ท่านปลัด ดร.เสริม วินิจฉัยกุล ท่านปลัดบุญมา วงศ์สวรรค์ ท่านปลัดคลังที่กล่าวนี้ล้วนแต่ได้เป็นผู้พัฒนากระทรวงการคลังและวางระบบการเงินการคลังที่ทันสมัยของประเทศเป็นอย่างมาก
ผู้เขียนเองได้ย้ายจากข้าราชการของสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ หรือสภาพัฒน์ มาเป็นข้าราชการในกระทรวงการคลังสังกัดสำนักงานเศรษฐกิจการคลังตั้งแต่เป็นข้าราชการระดับ 6 เมื่อปี 2521 สภาพัฒน์นั้นเป็นหน่วยงานค่อนข้างใหม่ในตอนนั้น เป็นหน่วยงานวางแผนพัฒนาชาติ แผนละ 5 ปี ถือว่าเป็นหน่วยงานที่ใสสะอาด ข้าราชการตั้งแต่บนสุดถึงล่างไม่รู้จักเรื่องการให้สินบาทคาดสินบน บรรยากาศการทำงานสมัยก่อนดีมากๆ
แต่ที่ต้องย้ายมาเพราะมีผู้ใหญ่ในกระทรวงการคลังชวนมาทำในสำนักงานเศรษฐกิจการคลัง ซึ่งเป็นหน่วยงานวิชาการที่โปร่งใสและสะอาดเหมือนๆ กัน แต่น่าสนใจกว่า
ในกระทรวงการคลังปัจจุบันนี้ ชาวประชาก็รู้จักกันดีว่ากรมต่างๆ นั้นแบ่งเป็นสองจำพวก คือพวกวิชาการที่ไม่มีนอกมีใน เช่น กรมบัญชีกลาง สำนักงานเศรษฐกิจการคลัง สำนักงานรัฐวิสาหกิจ สำนักงานบริหารหนี้สาธารณะ เป็นต้น และประเภทที่สอง คือพวกที่ถูกมองว่ามีนอกมีในกันเป็นประจำ และเป็นพวกที่ผู้ใหญ่ของกรมใกล้ชิดกับนักการเมืองและพรรคการเมือง คือ กรมสรรพากร กรมศุลกากร และกรมสรรพสามิต นอกจากนี้ยังมีประเภทสีเทาที่คนทั่วไปพูดถึงอีกกรมหนึ่ง คือกรมธนารักษ์ กรมนี้รับผิดชอบผลิตเหรียญกษาปณ์ ซึ่งไม่มีอะไรมาก แต่งานอีกด้านหนึ่ง คือการดูแลที่ราชพัสดุที่มีมากมายทั่วประเทศ โดยที่ราชพัสดุทั่วประเทศจำนวนมากจะโยงใยและมีความหมายต่อนักธุรกิจใหญ่น้อยมากมาย
จากที่กล่าวมาข้างต้น จะเห็นภาพชัดว่าตำแหน่งปลัดกระทรวงการคลังนั้นสำคัญแค่ไหนสำหรับบ้านเมืองและประเทศชาติ คนที่มารับตำแหน่งนี้จะต้องทำงานหนักมาก แต่ถึงงานจะหนักเพียงใด ข้าราชการกระทรวงการคลังก็ใฝ่ฝันอยากได้ตำแหน่งนี้ ที่ผ่านมาตั้งแต่ท่านปลัดชาญชัย ลี้ถาวร ซึ่งเป็นปลัดกระทรวงคนแรกที่ผู้เขียนได้เข้ามารับใช้ทำงานด้วยที่กระทรวงการคลังนี้ ต้องยอมรับว่าส่วนใหญ่ได้รับแต่งตั้งมาด้วยความรู้ความสามารถจริงๆ และผ่านการคัดเลือกมาอย่างมีคุณธรรมจากท่านเสนาบดีของกระทรวงที่กำกับดูแลอยู่ในแต่ละช่วง จะขออนุญาตเอ่ยนาม เช่น ท่านปลัดบัณฑิต บุณยะปานะ ท่านปลัดพนัส สิมะเสถียร ท่านปลัด ดร.อรัญ ธรรมโน ท่านปลัด ม.ร.ว.จัตุมงคล โสณกุล เป็นต้น อย่างไรก็ตาม ในช่วงหลังๆ ที่ประชาธิปไตยเบ่งบาน ปรากฏว่าการแต่งตั้งปลัดกระทรวงการคลังมีข่าวคราวที่ไม่เป็นมงคลปนเปออกมาพอสมควร ข่าวเช่นนี้จะออกมาควบคู่กับการตั้งอธิบดีกรมเก็บภาษีทั้งหลาย ทำให้มีการพูดกันมากในสังคมผู้มีความรู้และนักธุรกิจว่า “มีการเมืองเข้ามาแทรกแซง”
แต่ถ้าจะมีการโต้จากนักการเมืองว่า ชี้มาสิครับ นักการเมืองคนไหนแทรกแซง ก็อยากจะขอร้องว่าโปรดอย่าพูดอย่างนั้น เพราะคนไทยและสื่อไทยเดี๋ยวนี้เขาฉลาดมากขึ้นมาก เขาเป็นคนที่รู้จักสังเกตอาการกันเก่งมาก อีกทั้งสังคมออนไลน์ก็มีคุณภาพดีขึ้นทุกวัน
การโยกย้ายด้วยมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันอังคารที่ 10 เมษายน 2561 ให้ ดร.สมชัย สัจจพงษ์ ปลัดกระทรวงการคลัง วัย 57 ปีไปดำรงตำแหน่งเลขาธิการสภาพัฒน์ เพื่อแทนท่านเลขาธิการ ปรเมธี วิมลศิริ ที่ถูกโยกย้ายไปเป็นปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์นั้น จะอธิบายโดยผู้รับผิดชอบอย่างไรก็ตาม แต่คนที่มีความรู้ มีปัญญา และมีความคิดเกี่ยวกับระบบราชการไทยแทบทุกคน ต่างก็พูดเป็นเสียงเดียวกันว่าเป็นการลดสถานะ (down grade) ทั้งสองคนไปพร้อมกันในคราวเดียว แล้วอย่างนี้จะไม่ให้คนอย่างปลัดสมชัย ต้องเขียนใบลาออกทันทีได้อย่างไร (คนชื่อนี้ในช่วงนี้ดวงไม่ค่อยดีกันหมดเลย)
ผมคนหนึ่งล่ะที่ต้องขอชมเชยปลัดสมชัยที่เป็นปลัดกระทรวงการคลังคนแรกที่กล้าลาออกจากการถูกโยกย้ายโดยไม่มีฐานความผิด ต้องขอชมเชยที่เขาช่างต่างกับปลัดกระทรวงบางคนที่ชอบแต่จะซบและเดินตามหลังนักการเมืองอยู่ร่ำไป
ที่จั่วหัวเรื่องว่า ปลัดกระทรวงการคลัง เป็นตำแหน่งที่อาถรรพ์นั้น จะขอสาธยายอีกหน่อยให้เห็นว่าน่าจะอาถรรพ์จริงหรือเปล่า ขอเริ่มต้นจากปี 2497 เมื่อ 64 ปีมาแล้วที่มีท่าน ดร.เสริม วินิจฉัยกุล เป็นปลัดกระทรวงการคลังในสมัยท่านนายกรัฐมนตรี จอมพล ป.พิบูลสงคราม มาจวบจนประมาณกลางเดือนเมษายน 2561 ที่ปลัดสมชัย สัจจพงษ์ ได้ลาออกจริงๆ ในช่วงดังกล่าวกระทรวงการคลังมีปลัดกระทรวง (ไม่รวมรักษาการ) จำนวน 16 คน
ในจำนวน 16 คน เมื่อเช็กดูประวัติแล้วพบว่า ผู้ที่ได้สิ้นสุดวาระโดยปกติคือครบเกษียณอายุ หรือแม้ไม่ครบแต่ได้รับโปรดเกล้าฯไปรับตำแหน่งที่สูงกว่าโดยไม่มีเหตุขัดข้องใดๆ รวมทั้งสิ้น 7 คน เช่น ท่าน ดร.เสริม วินิจฉัยกุล ดำรงตำแหน่งอย่างต่อเนื่องประมาณ 11 ปี ถือว่ายาวนานที่สุด รองลงมาคือ ท่าน ดร.พนัส สิมะเสถียร (ซึ่งขณะนี้ท่านอายุ 86 ปีแล้วแต่ยังทำงานอยู่ทุกวัน) ท่านดำรงตำแหน่งอย่างต่อเนื่องร่วม 10 ปี ตั้งแต่ตุลาคม 2525-มิถุนายน 2535
เจอทั้งรัฐบาลปฏิวัติ รัฐบาลกึ่งประชาธิปไตย และรัฐบาลประชาธิปไตยเต็มใบ อีกท่านหนึ่งที่ดำรงตำแหน่งนานเป็นลำดับ 3 และได้ทำคุณประโยชน์ในการวางระบบและปรับปรุงกฎหมายด้านการเงินการคลังให้หลุดพ้นจากระบบโบราณได้เป็นอย่างมาก คือท่านปลัดบุญมา วงศ์สวรรค์ ซึ่งดำรงตำแหน่งในช่วงสิงหาคม 2508-ตุลาคม 2516 รวม 8 ปี
และเมื่อดูประวัติของปลัดกระทรวงที่ต้องสิ้นสุดวาระในจำนวนทั้งหมด 16 คน พบว่ามีอยู่ถึง 9 คน หรือมากกว่าครึ่งที่ต้องพ้นวาระก่อนกำหนดไม่เพราะสาเหตุใดก็สาเหตุหนึ่ง เช่น ท่านปลัดสนั่น เกตุทัต เจอคดีเรื่องไม้ของกรมศุลกากร ท่านปลัดอำนวย วีรวรรณ ซึ่งเป็นปลัดกระทรวงที่หนุ่มสุดและเก่งมาก ก็ต้องมาเจอข้อกล่าวหาบางอย่างที่ต้องออกจากราชการไปแล้วกลับไปต่อสู้คดีจนหลุดพ้นข้อกล่าวหา ซึ่งต่อมาท่านได้เขียนหนังสือดีมากเรื่องหนึ่งออกมาวางขายและแจกจ่ายชื่อว่า “พ้นพงหนาม” ซึ่งผมอยากแนะนำให้คนที่อยากจะเป็นปลัดกระทรวงการคลังทุกคนไปหามาอ่านก่อนเข้ารับตำแหน่งนี้
นอกจาก 2 ท่านนี้ ท่านปลัดบัณฑิต บุณยะปานะ ซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาคนแรกของผมตอนย้ายไปทำงานที่สำนักงานเศรษฐกิจการคลัง (สศค.) ท่านเป็นหัวหน้า เป็นสุภาพบุรุษ และเป็นข้าราชการที่ทำงานดีมาก แต่ดำรงตำแหน่งปลัดกระทรวงอยู่ได้เพียง 1 ปีกับ 1 เดือนเท่านั้น ก็ต้องเสียชีวิตเนื่องจากโรคประจำตัวในเครื่องการบินไทยที่บินกลับจากกรุงลอนดอนมายังกรุงเทพฯในคืนวันหนึ่ง ซึ่งตอนนั้นท่านยังมีตำแหน่งเป็นประธานคณะกรรมการของบริษัทการบินไทยด้วย
ที่เหลืออีก 4 ท่านต้องพ้นวาระก่อนกำหนดอันเนื่องมาจากถูกแรงกดดันหรือถูกสั่งให้ไปปฏิบัติงานในตำแหน่งอื่นที่เท่าเทียมกัน ปลัดกระทรวง 4 ท่าน ได้แก่ ปลัดชาญชัย ลี้ถาวร ไปเป็นเลขาธิการบีโอไอ ปลัดศุภรัตน์ ควัฒน์กุล ถูกกล่าวหาว่าประพฤติมิชอบในการแต่งตั้งรองอธิบดีกรมสรรพากร และมีเรื่องฟ้องร้องไปที่ศาลปกครอง ในที่สุดก็ต้องลาออกจากราชการ อีกคนคือ ปลัด
อารีพงศ์ ภู่ชอุ่ม ก็ถูก ครม.ย้ายไปเป็นเลขาธิการ ก.พ.ร. เช่นเดียวกับคนสุดท้ายคือปลัดสมชัย สัจจพงษ์ ที่ถูก ครม.มีมติให้ย้ายไปเป็นเลขาธิการสภาพัฒน์ แต่ได้ชิงยื่นลาออกจากราชการเสียก่อน เข้าใจว่าได้ยื่นหนังสือลาออกในวันที่ 11 เมษายน 2561
การลาออกเพราะถูกนักการเมืองจับย้ายของปลัดสมชัยในครั้งนี้ มีข่าวข้อวิเคราะห์ถึงสาเหตุการลาออกมากมาย ถ้าฟังท่านรัฐมนตรีคลัง ซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาโดยตรงที่ให้สัมภาษณ์ว่า ถูกรัฐมนตรีคนอื่นขอตัวให้ไปช่วยกำกับดูแลแผนยุทธศาสตร์ชาติที่สภาพัฒน์ ก็เลยให้ไปทั้งๆ ที่เห็นว่าเป็นปลัดคลังที่ทำงานเข้มแข็งมาก แต่ถ้าฟังข่าวที่ปลัดสมชัยให้เหตุผลเองได้ความว่าเหนื่อยหน่ายเหลือเกิน (พอกันที) ผมเชื่อว่าจริงๆ แล้วปลัดกระทรวงคลังซึ่งโดยปกติเป็นประธานกรรมการ หรือกรรมการหลายแห่ง เช่น กรรมการบริษัทการบินไทย กรรมการบริษัท ปตท. ประธานกรรมการธนาคารกรุงไทย และประธานกรรมการหรือกรรมการโดยตำแหน่งอีกไม่ต่ำกว่า 20 คณะกรรมการ ก็จะต้องมีเรื่องสนองนโยบาย หรือไม่สนองนโยบายเกิดขึ้น เพราะปลัดคลังที่ดีต้องรักษาวินัยการคลังไว้ให้ได้
อย่างไรก็ตาม ผมได้ไล่เรียงเรื่องการบริหารเศรษฐกิจของคณะรัฐมนตรีชุดนี้แล้ว เห็นว่าการที่ ดร.สมชัย สัจจพงษ์ ต้องถูกสั่งให้ย้ายตำแหน่งในครั้งนี้เป็นยุทธการปิดฉากซามูไรคนสุดท้าย (The Last Samurai) ที่แต่งตั้งโดยทีมเศรษฐกิจชุดก่อนหน้านี้มากกว่า
