วันที่ 24 กรกฎาคม เวลา 15.00 น. ที่ตึกสิงห์ คอมเพล็กซ์ (MRT สถานีเพชรบุรี) ณ เวทีกลางงาน ชั้น 2 ที่งานเทศกาลหนังสือ 𝐁𝐎𝐎𝐊𝐒 & 𝐁𝐄𝐄𝐑𝐒 𝟐𝟎𝟐𝟐 (เทศกาลอ่านและดื่มอย่างรื่นรมย์) มีกิจกรรมเสวนา “พจนานุกรมสร้างชาติ: อุดมการณ์รัฐไทยในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน” โดย ดร.มานิตา ศรีสิตานนท์ เหลืองกระจ่าง อาจารย์สถาบันวิจัยพัฒนาและสาธิตการศึกษา มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ผู้เขียน (อ่านข่าว อาจารย์มศว เอกซเรย์ราชบัณฑิต ถอดรหัส ‘พจนานุกรมสร้างชาติ’ ชี้ไม่ได้มีไว้แค่ดูคำแปล-เช็คสะกด)
ในตอนหนึ่ง ดร.มานิตา กล่าวถึงประเด็นบทบาทของราชบัณฑิต ซึ่งเป็นองค์กรที่ได้รับการสถาปนาโดยคณะราษฎรหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองพ.ศ. 2475 เพื่อแสดงให้เห็นถึงจิตวิญญาณของรัฐชาติสมัยใหม่ และเป็นสิ่งที่เชิดชูเกียรติชาติว่าระบบระบอบใหม่ของสังคมขณะนั้น
“หน้าที่ราชบัณฑิตยสถานตอนนั้นคือมีไว้เพื่อเป็นองค์กรนักปราชญ์ เป็นองค์กร แห่งความรู้ เพราะสมัยนั้นถ้ามองดูประเทศที่พัฒนาแล้ว ไม่ว่าจะเป็น รัสเซีย หรือฝรั่งเศส จะมีสถาบันองค์กรความรู้เพื่อสร้างความรู้ให้กับสังคม และในส่วนของราชบัณฑิตยสถาน ผลงานชิ้นเอกคือพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานจะเห็นว่าจากที่มีประกาศจากสำนักนายกรัฐมนตรีมารองรับให้ทุกคนใช้ตาม” ดร.มานิตากล่าว
มานิตากล่าวว่า นับตั้งแต่สถาปนาราชบัณฑิตยสถานอย่างเป็นทางการ เราเห็นถึงอำนาจในการกำหนดภาษามาตรฐาน เพื่อสถาปนาภาษาประจำชาติของราชบัณฑิตมาโดยตลอดผ่านทางพจนานุกรม และนอกจากพจนานุกรมที่ประกาศใช้ตัวสะกดการออกเสียงต่างๆ ราชบัณฑิตยสถานยังทำงานเกี่ยวกับเรื่องการถอดเสียงภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย การทับศัพท์หรือแม้การสร้างคำใหม่ๆ เพื่อตอบสนองการเปลี่ยนแปลงในสังคม เพียงแต่การทำงานของราชบัณฑิตยสถานมีวิธีการขั้นตอนของเขาที่เขียนออกมาว่าทำอย่างไรบ้าง เช่น การเทียบเสียงที่จะไม่ใส่ตัววรรณยุกต์ เวลาเทียบเสียงมาเป็นภาษาไทย เพราะฉะนั้นมันไม่ได้สะท้อนสิ่งที่ใช้จริงในสังคม แต่เป็นการสะท้อนสิ่งที่ราชบัณฑิตยสถานได้วางระเบียบไว้
เช่น ‘โคมา’ อาจแปลว่าอาการวิกฤติ หรือวัวกำลังมาก็ได้
“ความสำคัญของราชบัณฑิตยสถานอีกอย่างที่สำคัญคือการนำพจนานุกรมไปใช้ตัดสินคดีความศาลเช่นกรณี นายสมัคร สุนทรเวช อดีตนายกรัฐมนตรี ที่ทำรายการชิมไปบ่นไป มีคนร้องเรียนว่าเป็นนายกฯ แต่เป็นลูกจ้างให้รายการ ศาลไม่ได้อ้างอิงคำนิยามว่า ลูกจ้าง ประมวลกฎหมายแพ่ง พาณิชย์ แรงงานหรือภาษาอากร แต่ศาลอ้างตามนิยามราชบัณฑิต ที่นิยามว่าลูกจ้างหมายถึงลูกจ้างทำงาน ผู้ตกลงทำงานให้นายจ้างโดยรับค่าจ้าง เพราะฉะนั้นการทำรายการชิมไปบ่นไปของนายสมัครจึงขัดต่อรัฐธรรมนูญ ห้ามให้นายกรัฐมนตรีไปเป็นลูกจ้างบองบุคคลใด
อย่างไรก็ตาม พจนานุกรมราชบัณฑิตยังสำคัญ ต่อหน่วยงานราชการ โรงเรียน สถาบันการศึกษา สื่อมวลชนที่ยังต้องอิงตามราชบัณฑิต จะเห็นว่ามีการตั้งสเตตัสการใช้ คะ ค่ะ ส่วนนี้เป็นส่วนหนึ่งของภาษาไทยมาตรฐาน ถ้าไม่ใช้ความสำคัญของมาตรฐานคงไม่เกิดเหตุการณ์แบบนี้ขึ้น” ดร.มานิตากล่าว
สำหรับประเด็นปรับตัวของราชบัณฑิตให้สอดรับกับเรื่องเหล่านี้ ดร.มานิตา กล่าวว่า ภาษามีเกิด สร้างขึ้น ดับไปอยู่ตลอดเวลา แต่ในฐานะคนสนใจด้านภาษา ควรให้ความสำคัญกับสิ่งที่เกิดขึ้นในสังคม ว่ามีคำศัพท์อะไรเกิดขึ้นเพราะอย่างไร เกิดขึ้นเพราะ สังคม ประวัติศาตร์ การทำงานของราชบัณฑิตเท่าที่ทราบมา
ประชุมสัปดาห์ละ 2 ครั้ง อาจไม่ทันต่อการเปลี่ยนแปลงของภาษา อาจไม่มีใครดูว่าภาษาที่ใช้ในสังคมมีศัพท์ใหม่อะไรเกิดขึ้น ก่อนเข้าวาระประชุมอาจเลิกใช้ไปแล้ว ปัจจุบัน 2564 ตอนนี้ 2565 อาจมีบางคำถูกเลิกใช้ไปแล้ว พจนานุกรมอาจมีลักษณะใหม่ๆเป็น open source ให้ประชาชนมีส่วนร่วม ซึ่งตอนนี้พจนานุกรมออนไลน์เสิร์ชหาแล้วไม่มีคำ จะมีให้เสนอคำใหม่ให้ราชบัณฑิตพิจารณาใหม่ เพียงแต่อาจไม่ทันต่อการเปลี่ยนแปลงของภษาที่เกิดขึ้นในสังคม
ดร.มานิตา กล่าวว่าสำหรับหนังสือ พจนานุกรมสร้างชาติ ตนอยากลองเปิดประเด็นให้ได้มองพจนานุกรมในรูปแบบใหม่ ให้ลองมองพจนานุกรม ในฐานะที่เป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ทางการเมืองสังคม ไม่ได้มองวาใช้เพียงแค่สำหรับผู้ใช้หรือเรียนภาษาเท่านั้น หวังว่าจะสร้างบทสนทนาให้กับผู้อ่านว่าครั้งหนึ่งเคยอ่านพจนานุกรมแค่นิยามความหมายแล้วจบไป แต่หวังว่าเล่มนี้น่าจะจุดประกายให้เห็นอะไรไปมากกว่าความหมาย มีนิยามมากมาย อาจมองย้อนไปถึงคณะผู้จัดทำคือใคร มีอุดมการณ์ทางภษาอย่างไรและจะเลือกฉบับบไหนอ้างอิงกันแน่ เพื่อให้เราเห็นว่าเวลาที่ใช้ภาษาเราควรมีสำนึกเกี่ยวกับภาษาอย่างไรเลือกแบบไหนที่สอดคล้องกับความต้องการหรือเสนออุดมการณ์ทางภาษาอย่างไรต่อไป
“ถ้าสนใจในเรื่องพัฒนาการทางภาษาควบคู่ กับการอ่านสังคมพัฒนาการประวัติศาสตร์ สังคม เศรษฐกิจ การเมือง น่าจะสนใจเล่มนี้ หรือคนที่สนใจของคณะราษฎร 2475 และอีกกลุ่มคือกลุ่มที่สนใจบทบาทของภาษาต่อสังคมหรือครูสอนภาษาไทยที่ถือว่าเป็นผู้ใช้พจนานุกรมหลัก เผื่อจะได้มองเห็นสิ่งที่ใช้ในการเรียนการสอน กำลังมีส่วนช่วยให้ส่งเสริมความรุนแรงทางการเมืองของภาษาหรือไม่ หรือส้รางความตระหนักต่อการใช้ภาษาอย่างไร”
ทั้งนี้ พจนานุกรมสร้างชาติ: อุดมการณ์รัฐไทยในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน เขียนโดย มานิตา ศรีสิตานนท์ เหลืองกระจ่าง เนื้อหาว่าด้วย อุดมการณ์รัฐไทยที่แฝงอยู่ในถ้อยคำที่พูด และข้อเขียน ซึ่งผู้เขียนจะพาผู้อ่าน สำรวจประวัติศาสตร์พจนานุกรมในประเทศไทยไปกับราชบัณฑิตยสถาน หนังสืออ้างอิงหลักทางภาษาเล่มสำคัญของไทยที่ไม่เพียงทำหน้าที่กำหนดกฎเกณฑ์การใช้ภาษาไทยอย่างเป็นระบบเท่านั้น แต่ยังสร้างภาษาไทยมาตรฐานที่อนุรักษ์ความเป็นไทย ตลอดจนสอดแทรกอุดมการณ์ 3 เสาหลักของชาติ ผ่านภาษาไทยที่ใช้ในชีวิตประจำวัน ที่ถูกปรับเปลี่ยนความหมายให้สอดรับกับการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมซึ่งผันแปรตามยุคสมัยไป (อ่านข่าว ฮิตสุดฉุดไม่อยู่ ‘พจนานุกรมสร้างชาติ’ เล่มฮอตบูธมติชน ‘เสือดาวดำ’ ควบตามติดๆในงาน 𝐁𝐎𝐎𝐊𝐒 & 𝐁𝐄𝐄𝐑𝐒 𝟐𝟎𝟐𝟐)
