คอลัมน์ กฎหมายธุรกิจ : เพิ่มทุน ลดทุน ล้างขาดทุน ข้อควรระวัง โดย วิโรจน์ พูนสุวรรณ

การปรับโครงสร้างของบริษัท ก่อนนำหุ้นเข้าตลาด หรือก่อนนำหุ้นออกขายให้กับผู้ที่จะมาซื้อกิจการ หรือก่อนที่จะขอเงินกู้จากสถาบันการเงิน หากบริษัทมีผลขาดทุน ผู้ถือหุ้นเจ้าของบริษัทอาจจำเป็นต้องทำผลขาดทุนให้หายไปจากงบดุลเสียก่อน เพื่อให้ส่วนของผู้ถือหุ้นกลับมาเป็นบวก วิธีง่ายๆที่ทำกันคือการเพิ่มทุน ลงเงินเพิ่มเข้าไป วิธีนี้เห็นผลชัด แต่แพง เพราะผู้ถือหุ้นจำเป็นต้องใส่เงินสด เข้าไป กฎหมายห้ามนำเงินเพิ่มทุนมาหักกลบลบหนี้กับหนี้เงินกู้ที่ผู้ถือหุ้นให้บริษัทกู้

ส่วนใครที่เลี่ยงไปเพิ่มทุน ด้วยวิธีประหยัด ไม่ต้องให้ผู้ถือหุ้นใส่เงินสดเข้ามาจริง แต่ใช้เช็คเป็นเครื่องมือ ก็ต้องระวัง เพราะหากต้องมีการตรวจสอบ เพราะมีการร้องเรียนกันขึ้นมา โดยผู้ถือหุ้นที่ทะเลาะเบาะแว้งกันในภายหลัง การเพิ่มทุนก็อาจเป็นโมฆะได้

การเพิ่มทุนด้วยเช็คนี้ เป็นวิธีที่ใช้กันมาช้านาน วิธีการก็ไม่ซับซ้อนอะไร ใช้หลักการการโอนเช็ค ด้วยการสลักหลัก ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ซึ่งแม้จะดำรงอยู่ในทฤษฎีทางกฎหมาย ที่ศึกษากันในโรงเรียนกฎหมายวิชาตั๋วเงิน แต่วงการธนาคารในประเทศไทย ไม่เคยยอมรับและไม่เคยนำทฤษฎีนี้มาใช้ เพราะธนาคารจะเรียกเก็บเงินเฉพาะเช็คที่ตีใช้หนี้ให้กับผู้รับเงินทอดเดียวเท่านั้น ธนาคารไม่รับเรียกเก็บเงินเช็คสลักหลัง

วิธีการทางลัดในการเพิ่มทุนซึ่งใช้เช็คสลักหลัง เป็นเครื่องมือก็คือ บริษัทที่เพิ่มทุนที่เป็นหนี้เงินกู้ผู้ถือหุ้น จะออกเช็คตีใช้หนี้เงินกู้ให้ผู้ถือหุ้น แล้วผู้ถือหุ้นสลักหลังเช็คดังกล่าวกลับไปให้บริษัท เพื่อชำระค่าหุ้นเพิ่มทุน
การเพิ่มทุนด้วยเช็คสลักหลังนี้ หากมีข้อโต้แย้งให้มีการพิสูจน์การชำระเงินตามเช็ค อาจมีความเปราะบาง ไม่ผ่านการพิสูจน์ เพราะไม่มีการชำระเงินตามเช็คจริง ไม่มีเงินที่เคลียร์จากบัญชีเช็คของบริษัทผ่านเข้าที่บัญชีของผู้ถือหุ้น และมีร่องรอยการเดินทางของเงินสดโอนจากเช็คนั้นกลับไปที่บัญชีของบริษัท

เมื่อพิสูจน์เส้นทางการเดินทางของเงินที่ชำระเงินกู้ของบริษัท และที่ผู้ถือหุ้นชำระค่าหุ้นเพิ่มทุนของผู้ถือหุ้นสวนกัน กรณีก็อาจถูกตีความได้ว่า ทั้งบริษัทและผู้ถือหุ้นทำการหักกลบลบหนี้กัน อันเป็นข้อต้องห้ามของกฎหมาย ทำให้การเพิ่มทุนตกเป็นโมฆะ
ลำพังการสลักเหลังเช็คอย่างเดียว เป็นหลักฐานการชำระเงินที่หลวมมาก และถูกหักล้างได้โดยง่าย ว่าเป็นธุรกรรมทางการเงินที่ไม่ได้เกิดขึ้นจริง ไม่มีการชำระเงินกันจริงทั้งสองฝ่าย เนื่องจากการสลักหลังเช็ค แม้ในทางทฤษฎีทางกฎหมายจะอนุญาตให้ทำได้ แต่ในทางปฏิบัติ ทำไม่ได้ เพราะธนาคารจะไม่ยอมเรียกเก็บเงินตามเช็คสลักหลัง โดยเฉพาะเช็คที่สลักหลังโดยนิติบุคคล หรือถึงแม้เช็คที่สลักหลังโดยผู้ถือหุ้นที่เป็นบุคคลธรรมดาก็ตามที สาเหตุก็คือ ธนาคารจะประสบความยากลำบากในการติดตามผู้สลักหลังให้รับผิดตามข้อความในเช็คที่ตนสลักหลัง

การเรียกเก็บเงินตามระบบของธนาคาร ผ่านศูนย์เคลียริ่งอัตโนมัติที่ธนาคารแห่งประเทศไทย หรือ ระบบไอแคส (ICAS) ต้องเป็นเช็คที่ตีใช้เงินกันโดยปกติเท่านั้น ไม่ใช่เช็คสลักหลัง การที่บริษัทที่เพิ่มทุนตีเช็คใช้หนี้ ให้กับผู้ถิอหุ้นผู้ให้กู้ ทั้งผู้ถือหุ้นที่เป็นนิติบุคคล และบุคคลธรรมดา และผู้ถือหุ้นสลักหลังเช็คดังกล่าวกลับมาให้บริษัทเพิ่มทุน เป็นค่าหุ้นเพิ่มทุน จึงเป็นการกระทำที่ขัดกับหลักปฏิบัติของธนาคารโดยแจ้งชัด และเช็คดังกล่าวไม่มีทางที่จะผ่านศูนย์เคลียริ่งไอแคสที่ธนาคารชาติได้

ดังนั้นหากมีการท้าพิสูจน์กันขึ้นมาว่าเช็คดังกล่าวมีการชำระเงินกันจริงๆหรือไม่ ข้อเท็จจริงย่อมปรากฏออกมาอย่างไม่ยากนัก ว่าเป็นแต่เพียงการแลกเช็คกันทางเอกสารเท่านั้น ไม่มีการชำระเงินกันจริง การเพิ่มทุนดังกล่าว จึงอาจถือว่าเป็นการเพิ่มทุนที่ไม่ชอบตามกฎหมาย เพราะเกิดจากหักกลบลบหนี้ ต้องห้าม ระหว่างหนี้เงินกู้ที่บริษัทเพิ่มทุนเป็นหนี้ผู้ถือหุ้น กับหนี้ค่าหุ้นเพิ่มทุนที่ผู้ถือหุ้นต้องชำระให้แก่บริษัท

นอกจากการเพิ่มทุนเพื่อล้างขาดทุน ที่ผู้ถือหุ้นต้องชำระค่าหุ้นเพิ่มทุนเป็นเงินสด ซึ่งถือว่าเป็นการล้างขาดทุนที่แพง ผู้ถือหุ้นอาจลดทุน เพื่อล้างขาดทุน ก็ได้ และมีค่าใช้จ่ายที่น้อยกว่า ถือเป็นการล้างขาดทุน ที่ราคาถูก การลดทุน ทำได้สองวิธีคือ ลดมูลค่าหุ้นของแต่ละหุ้นให้ต่ำลง ก็คือลดราคาพาร์ลง อีกวิธีหนึ่งคือ ลดจำนวนหุ้นให้น้อยลง ทั้งสองวิธีต้องทำโดยมติพิเศษผู้ถิอหุ้น การลดทุนแต่ละครั้ง จะลดให้ลงไปให้ต่ำกว่า 25% ของทุนทั้งหมดไม่ได้ ถ้าลดลงไปถึง 25% แล้ว ยังตัดขาดทุนไม่หมด ก็ต้องลดแล้วลดอีก จนกว่าตัวเลขขาดทุนจะหมดไป

ข้อยากของการลดทุนก็คือต้องประกาศหนังสือพิมพ์ และมีหนังสือบอกกล่าวไปยังเจ้าหนี้ทุกคน หากเจ้าหนี้รายใดไม่ยินยอมก็ลดทุนไม่ได้ ต้องให้เวลาเจ้าหนี้ 30 วัน ในการคัดค้าน หากมีเจ้าหนี้คัดค้าน บริษัทก็ต้องใช้หนี้ให้เจ้าหนี้รายนั้นให้เสร็จสิ้นไป จุดนี้ถือเป็นค่าใช้จ่ายของบริษัท ถ้าเจ้าหนี้มีน้อยราย และจำนวนหนี้ไม่มาก ก็ใช้วิธีลดทุนได้ แต่ถ้าหนี้มีมาก ค่าใช้จ่ายตรงนี้ก็จะสูง

หากบริษัทบอกกล่าวไปยังเจ้าหนี้ไม่ครบถ้วน ทำให้เจ้าหนี้บางรายไม่ทราบว่ามีการลดทุน เลยไม่ได้คัดค้านตามกำหนด ผู้ถือหุ้นที่ได้รับเงินคืนไปแล้วจากการลดทุน ก็ยังมีความรับผิดต้องใช้หนี้ให้กับเจ้าหนี้ดังกล่าวไม่เกินจำนวนทุนที่ตนได้รับคืนจากการลดทุน ภายในระยะเวลาไม่เกิน 2 ปี นับแต่วันจดทะเบียนลดทุน

ในทางกฎหมายภาษี การที่บริษัทลดทุนลงไปเท่าจำนวนที่ขาดทุนสะสม ไม่ว่าจะลดทุนด้วยวิธีลดมูลค่าหุ้นหรือลดจำนวนหุ้น โดยไม่คืนเงินลดทุนให้แก่ผู้ถือหุ้น ถือว่าบริษัทไม่มีรายได้ และไม่มีผลต่องบกำไรขาดทุนของบริษัทที่ลดทุน แต่มีผลต่องบดุลในส่วนของผู้ถือหุ้น เพราะถือว่านำทุนอันเป็นส่วนของผู้ถือหุ้นไปล้างผลขาดทุนสะสม บริษัทที่ลดทุนจึงไม่มีรายได้ที่จะต้องนำมารวมคำนวณกำไรสุทธิหรือขาดทุนสุทธิเพื่อเสียภาษิเงินได้นิติบุคคล
แต่หากมีการจ่ายเงินลดทุนคืนให้ผู้ถือหุ้น เงินนี้จะถือเป็นรายได้ของผู้ถือหุ้นที่ต้องนำมาเสียภาษีเฉพาะส่วนที่ไม่เกินกว่ากำไรสะสมและเงินสำรองที่กันไว้ตามกฎหมายรวมกัน ถือเป็นรายได้ที่บริษัทผู้ถือหุ้นและบุคคลธรรมดาผู้ถือหุ้นต้องนำมารวมคำนวณเป็นรายได้เพื่อเสียภาษี และทั้งสองกรณีบริษัทที่ลดทุนไม่ต้องหักภาษี ณ ที่จ่าย

ถ้าผู้ถือหุ้นนิติบุคคลลงทุนซื้อหุ้นไว้ในราคาที่สูงกว่าราคาพาร์ แต่เมื่อลดทุนด้วยวิธีลดจำนวนหุ้น ตนได้เงินคืนมาในราคาพาร์ ก็ถือว่าขาดทุน แต่จะนำผลขาดทุนมาหักเป็นค่าใช้จ่ายไม่ได้ เพราะกฎหมายถือว่าหุ้นที่ถือเป็นทรัพย์สิน และห้ามนำค่าของทรัพย์สินที่ตีราคาต่ำลงมาหักเป็นค่าใช้จ่าย ต้องรอจนกระทั่งตัวเองขายหุ้นออกไปจริงๆในภายหลัง จึงจะนำผลขาดทุนซึ่งเป็นผลเสียหายจากการลดทุน มาหักออกจากราคาขายเพื่อคำนวณกำไรหรือขาดทุนได้

งในทางตรงกันข้าม ถ้าผู้ถือหุ้นนิติบุคคล ลงทุนซื้อหุ้นมาราคาต่ำกว่าราคาพาร์ ต่อมาบริษัทที่ออกหุ้นได้ลดทุนด้วยวิธีลดจำนวนหุ้น และบริษัทผู้ถือหุ้นได้รับเงินลดทุนคืนเท่ากับราคาพาร์ ซึ่งสูงกว่าราคาต้นทุนที่ได้หุ้นมา ซึ่งก็คือกำไร ก็ต้องเสียภาษีในกำไรซึ่งเป็นรายได้จำนวนนี้ แต่ยังไม่ต้องเสียในปีที่ได้เงินลดทุนมา ให้รอนำกำไรตัวนี้ไปรวมคำนวณกำไรสุทธิหรือขาดทุนสุทธิเพื่อเสียภาษีกับราคาขายหุ้น หากมีการขายหุ้นนี้ออกไปในภายหลัง

มีข้อสงสัย ถามได้ที่ wirot.poonsuwan@gmail.com

เกาะติดทุกสถานการณ์จาก
Line @Matichon ได้ที่นี่

LINE @Matichon