ในยุคที่โลกดิจิทัลที่เติบโตอย่างรวดเร็วกำลังส่งผลกระทบต่อเด็กและเยาวชนในวงกว้าง จากการสำรวจล่าสุดโดยสถาบันดีคิว (DQ Institute) พบว่า 70% ของเด็กและเยาวชนทั่วโลกต้องเผชิญกับภัยคุกคามทางไซเบอร์อย่างน้อยปีละครั้ง 54% ของเด็กไทยเคยพบเห็นสื่อลามกอนาจาร และ 12% ของเด็กอายุ 10 ปีขึ้นไปเคยถูกคุกคามทางเพศในโลกออนไลน์ นอกจากนี้ เด็กไทยกว่า 81% มีสมาร์ตโฟนหรือแท็บเล็ตเป็นของตัวเอง และ 85% ใช้โซเชียลมีเดียเกือบทุกวัน ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าเด็กไทยเข้าถึงโลกออนไลน์ได้ง่ายขึ้น แต่ขาดภูมิคุ้มกันในการรับมือกับภัยร้ายเหล่านี้เพื่อตอบรับปัญหาดังกล่าว สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับสมาคมเครือข่ายเพื่อการเรียนรู้เท่าทันดิจิทัลเทคโนโลยี
(D Tech) จึงริเริ่มโครงการ “Young Digital Citizen Creators” เพื่อสร้างแกนนำเยาวชนนักสื่อสารรุ่นใหม่ นำร่องในโรงเรียนมัธยมสังกัดกรุงเทพมหานคร 6 แห่ง มีเยาวชนเข้าร่วม 24 ทีม รวม 240 คน จัดแสดงนิทรรศการผลงานดิจิทัลภายใต้หัวข้อ “รู้ทันภัยออนไลน์” เพื่อส่งเสริมทักษะการรู้เท่าทันสื่อ ป้องกันการกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์ และลดภัยคุกคามทางไซเบอร์ ซึ่งจะจัดขึ้นในวันที่ 23 ธันวาคม 2567 ณ อาคารศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) นางญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา (สสส.) ชี้ให้เห็นว่า ดัชนีชี้วัดความปลอดภัยบนสื่อออนไลน์สำหรับเด็กระหว่างปี 2560 – 2566 จากกลุ่มตัวอย่างเด็กอายุ 8 – 18 ปี จำนวน 351,376 คน ทั่วโลก โดยสถาบันดีคิว (DQ Institute) รายงานว่า เด็กและเยาวชน 70% ต้องเผชิญกับความเสี่ยงทางไซเบอร์อย่างน้อย 1 ครั้งต่อปี ซึ่งประเด็นความเสี่ยงทางไซเบอร์จะแตกต่างกันไปตามช่วงอายุ เช่น การรับเนื้อหาและการติดต่อที่มีความเสี่ยง การกลั่นแกล้ง และการใช้เทคโนโลยีเกินความจำเป็น สอดคล้องกับสำรวจสถานการณ์เด็กไทยกับภัยออนไลน์ ปี 2565 กลุ่มตัวอย่างอายุ 9 – 18 ปี จำนวน 31,965 คน โดยกรมกิจการเด็กและเยาวชน กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ พบมีเด็ก 81% ที่มีแท็บเล็ตหรือสมาร์ตโฟนเป็นของตัวเอง และกว่า 85% ใช้โซเชียลมีเดียเกือบทุกวัน 54% เคยพบเห็นสื่อลามกอนาจาร โดยเด็กอายุ 10 ปีขึ้นไป 12% เคยถูกคุกคามทางเพศบนโลกออนไลน์ (Online Grooming)
“สสส. ให้ความสำคัญกับการพัฒนาศักยภาพเด็กและเยาวชนให้เป็นนักสื่อสารสุขภาวะที่มีทักษะเท่าทันสื่อ มีส่วนร่วมในการเฝ้าระวังและตรวจสอบสื่อ จึงร่วมกับสมาคมเครือข่ายฯ พัฒนาโครงการ Digital Citizen Creators นำร่องในโรงเรียนระดับมัธยมสังกัดกรุงเทพมหานคร 6 แห่ง เปิดพื้นที่ให้คนรุ่นใหม่ 24 ทีม จำนวน 240 คน ได้พัฒนาตนเองสู่การเป็นนักสื่อสารสุขภาวะ ผ่านการออกแบบสื่อในรูปแบบคลิปวิดีโอ ภาพวาดดิจิทัล และอินโฟกราฟิก เพื่อใช้สื่อสารรณรงค์สร้างความตระหนักรู้ช่วยสร้างการเปลี่ยนแปลงด้านพฤติกรรมเสี่ยงในกลุ่มเป้าหมายที่เป็นเพื่อนร่วมวัยได้ โดยผลงานของน้องๆ ทุกทีมปีนี้ สะท้อนถึงขีดความสามารถและทักษะในการสื่อสารที่โดดเด่นและแตกต่าง ทำให้ผลงานที่ออกมาสามารถใช้งานสื่อสารได้อย่างมีประสิทธิภาพ สร้างแรงกระเพื่อมให้สังคมตระหนักถึงบทบาทและความสำคัญของสื่อดิจิทัล” นางญาณี ให้ข้อมูล
นายจอห์น รัตนเวโรจน์ ประธานสมาคมเครือข่ายเพื่อการเรียนรู้เท่าทันดิจิทัลเทคโนโลยี (D Tech) ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า โครงการ Digital Citizen Creators มุ่งพัฒนาทักษะดิจิทัลในเด็กและเยาวชน และสร้างพื้นที่การเรียนรู้ที่ปลอดภัยและสร้างสรรค์ ซึ่งเป็นก้าวสำคัญที่ช่วยพัฒนาสังคมออนไลน์ให้เป็นพื้นที่ที่มีคุณภาพ ดำเนินงานผ่านการจัดกิจกรรมเดินสาย Road Show ให้ความรู้กับนักเรียนในระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและตอนปลายเกี่ยวกับการรับมือภัยดิจิทัล สร้างทักษะการเป็นพลเมืองดิจิทัลที่มีคุณภาพ (Digital Vaccine powered by DQ) เสริมภูมิคุ้มกันให้ตระหนักรู้ถึงผลกระทบที่ได้รับจากภัยดิจิทัล เช่น ข่าวลวง ภัยจากบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า การเท่าทันข้อมูลยุคเอไอ เพิ่มทักษะการตรวจสอบคลิป รูปภาพ รวมถึงทักษะการวิเคราะห์ข้อมูลเชิง critical thinking เกิดชมรมเยาวชนอาสาสมัครเฝ้าระวังสื่อในโรงเรียนทั้ง 6 แห่ง นอกจากนี้ ยังเปิดโอกาสให้เยาวชนพัฒนาทักษะในการผลิตสื่อดิจิทัลที่สร้างสรรค์ในประเด็นมุ่งเน้นตามกรอบทิศทางการดำเนินงานสร้างเสริมสุขภาวะของ สสส. อีกด้วย เยาวชนทั้ง 24 ทีม ที่เข้าร่วมพัฒนาทักษะในการผลิตสื่อดิจิทัล ได้เรียนรู้กระบวนการผลิตผลงานเพื่อใช้รณรงค์ให้ข้อมูลภัยดิจิทัลในหัวข้อต่างๆ เช่น เวิร์กชอปการใช้งานโปรแกรมตัดต่อ สำหรับสร้างสรรค์ผลงาน และกิจกรรมให้คำปรึกษาเรื่องการสร้างคอนเทนต์ออนไลน์ โดยทีมงานผู้เชี่ยวชาญ ทั้งนี้ ผลงานของเยาวชนทั้ง 24 ทีม ที่พัฒนาเสร็จสิ้นแล้ว จะเผยแพร่อย่างเป็นทางการบนเฟซบุ๊ก แฟนเพจ D Tech Association
สำหรับผลงาน 4 ชิ้น ที่ได้รับรางวัลชนะเลิศจากโจทย์การผลิตสื่อประเภทภาพเคลื่อนไหว (Motion Media) ได้แก่ ทีม QEDs โรงเรียนประชานิเวศน์ ผลงานเรื่อง การรับมือกับข้อมูลเท็จ และทีม Mega ล่าฝัน โรงเรียนมัธยมบ้านบางกะปิ ผลงานเรื่อง ภัยจากบุหรี่ไฟฟ้า และโจทย์การผลิตสื่อประเภทสื่อสิ่งพิมพ์ (Print Media) ได้แก่ ทีม เหล่ากบอ๊บโอ่ยบินได้ โรงเรียนนาหลวง ผลงานเรื่อง ปัญหาการกลั่นแกล้งและการคุกคามทางเพศ และทีม มปณ. ก้าวไกล รู้ใช้เทคโนโลยี โรงเรียนมัธยมปุรณาวาส ผลงานเรื่อง การรับมือกับข้อมูลเท็จ ซึ่งผลงานทั้งหมดจะถูกนำไปใช้ Road Show เพื่อขยายผลต่อในโรงเรียนและชุมชนทั่วประเทศ เป็นต้นแบบสื่อสารรณรงค์ให้เด็กและเยาวชนเข้าใจถึงภัยอันตรายจากโลกออนไลน์ต่อไป ทีม มปณ. ก้าวไกล รู้ใช้เทคโนโลยี โรงเรียนมัธยมปุรณาวาส ผู้ชนะเลิศประเภทสื่อสิ่งพิมพ์ ระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น เล่าว่า ผลงานของตนเป็นโปสเตอร์ที่นำเสนอเรื่องการหลอกลวงและข่าวปลอม โดยใช้สัญลักษณ์เงาผู้หญิงเป็นตัวแทนของการหลอกลวง พร้อมนำเสนอวิธีการตรวจสอบข่าวปลอมที่เข้าใจง่าย การทำงานครั้งนี้ช่วยพัฒนาทักษะการออกแบบสื่อสร้างสรรค์และการทำงานเป็นทีม “รู้สึกตื่นเต้นและไม่คาดคิดว่าจะได้รับรางวัล เพราะแค่ได้เข้ามาร่วมงานก็ดีใจมากแล้ว” ตัวแทนทีมกล่าว ด้านทีม Mega ล่าฝัน โรงเรียนมัธยมบ้านบางกะปิ ผู้ชนะเลิศประเภทภาพเคลื่อนไหว ระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น เผยว่า ทีมเลือกนำเสนอเรื่องบุหรี่ไฟฟ้าเพราะเป็นปัญหาใกล้ตัวที่พบเห็นในสังคมวัยรุ่น โดยเนื้อหาของสื่อวิดีโอขนาดสั้นนำเสนอที่มาที่ไปของนิโคตินจนถึงบุหรี่ไฟฟ้า โดยได้เรียนรู้ทั้งการเขียนบทและการตัดต่อวิดีโอจากผู้เชี่ยวชาญ “รางวัลนี้เป็นแรงบันดาลใจให้พวกเราอยากผลิตสื่อสร้างสรรค์ต่อไป และอยากฝากถึงเพื่อนๆ ว่าบุหรี่มีสารที่เป็นอันตรายต่อร่างกาย เลี่ยงได้ก็ควรเลี่ยง ไม่ควรเข้าไปยุ่งเกี่ยว” ตัวแทนทีมกล่าวทิ้งท้าย
