ข้อมูลที่แชร์ต่อๆ กันมา ข่าวไหนจริง ข่าวไหนปลอม หรือรูปไหนมาจาก AI? ทุกวันนี้เราแทบแยกไม่ออก แต่เมื่อการเลือกตั้งปี 2569 ใกล้เข้ามาทุกที การรู้เท่าทันข้อมูลจึงเป็นเรื่องจำเป็น และนั่นคือเหตุผลที่บทบาทของนักตรวจสอบข้อเท็จจริงกำลังถูกให้ความสำคัญอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน
ด้วยบริบทเช่นนี้ องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (ส.ส.ท.) หรือ ไทยพีบีเอส (Thai PBS) ในฐานะสื่อสาธารณะ จึงผนึกกำลัง สถานเอกอัครราชทูตเยอรมนีประจำประเทศไทย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และ Cofact Thailand ร่วมกันขับเคลื่อนโครงการ Fact-Check Thailand 2026 เสริมพลังสังคมรู้ข่าวลวงรายงานข่าวเลือกตั้ง เป็นโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการ 4 วัน 3 คืน ระหว่างวันที่ 19-22 พฤศจิกายน 2568 เพื่อพัฒนานักตรวจสอบข้อเท็จจริง และสร้างระบบนิเวศข่าวสารที่น่าเชื่อถือให้กับสังคมประชาธิปไตย
หลังผ่านการอบรมอย่างเข้มข้น ล่าสุดเมื่อวันที่ 18 ธันวาคม 2568 ได้มีการจัดงานประกาศผลรางวัล Fact-Check Thailand Award 2026 เพื่อยกย่องนักตรวจสอบข้อเท็จจริงซึ่งทำหน้าที่เป็นเหมือน ‘ด่านหน้า’ คอยคัดกรองข้อมูลให้สังคม ซึ่งในปีนี้มีผู้ได้รับรางวัลรวมทั้งสิ้น 7 สาขา จากผลงานที่ส่งเข้าประกวดกว่า 54 ชิ้น ซึ่งล้วนเป็นผลลัพธ์จากการบ่มเพาะทักษะตรวจสอบข่าวอย่างเป็นระบบ เพื่อช่วยให้คนไทยรู้เท่าทันทุกเล่ห์เหลี่ยมข้อมูลก่อนเข้าสู่คูหาเลือกตั้ง
ปั้น ‘กองกำลังตรวจสอบข่าวสาร’ สู้ภัย AI ช่วงเลือกตั้ง
อดิศักดิ์ ลิมปรุ่งพัฒนกิจ
อดิศักดิ์ ลิมปรุ่งพัฒนกิจ รองผู้อำนวยการ ส.ส.ท. มองว่า กิจกรรมครั้งนี้เป็นโอกาสสำคัญที่เยาวชนและผู้เข้าร่วมโครงการจะได้สวมบทบาทกึ่งอาสาสมัคร ร่วมกันตรวจสอบข่าวสารในช่วงการเลือกตั้ง เนื่องจากทุกฝ่ายต่างกังวลว่า ข่าวลวงที่ผลิตโดย AI และเครื่องมือบนโซเชียลมีเดีย มีแนวโน้มแพร่ระบาดรุนแรงกว่าการเลือกตั้งครั้งก่อนอย่างมาก
“ไทยพีบีเอสมีนโยบายชัดเจนในการพัฒนาเครื่องมือและบุคลากรด้านการตรวจสอบข่าวสาร โดยเราดำเนินโครงการ Thai PBS Verify มาอย่างต่อเนื่อง ซึ่งมีความสำคัญยิ่งในช่วงเวลา 2 เดือนก่อนถึงวันเลือกตั้ง 8 กุมภาพันธ์ 2569 ขณะนี้เราเตรียมความพร้อมในหลายมิติเพื่อรับมือกับข้อมูลบิดเบือนที่อาจส่งผลต่อการตัดสินใจของประชาชน
“โครงการนี้เปรียบเสมือนการสร้าง ‘กองกำลังตรวจสอบข่าวสาร’ ในช่วง 50 วันก่อนวันเลือกตั้ง เราคาดหวังให้ผู้เข้าร่วมนำทักษะที่ได้รับไปถ่ายทอดต่อให้คนรอบข้าง เพื่อสร้างสังคมที่รู้เท่าทันข่าวปลอมและใช้เครื่องมือตรวจสอบได้อย่างมีประสิทธิภาพ ไทยพีบีเอสยืนยันความพร้อมในการทำหน้าที่สื่อสาธารณะ รับฟังเสียงจากทุกภาคส่วน เพื่อนำพาประเทศไปสู่การเลือกตั้งที่โปร่งใสและมีคุณภาพ”
‘ความจริง’ คือ หัวใจสำคัญของการสื่อสารในช่วงเลือกตั้ง
Sweta Madhuri Kannan
ในมิติของความร่วมมือระหว่างประเทศ Sweta Madhuri Kannan เลขานุการเอก สถานเอกอัครราชทูตเยอรมนีประจำประเทศไทย ระบุว่า เวที Talk for Truth และพิธีมอบรางวัล Fact-Check Thailand Award 2026 เป็นหมุดหมายสำคัญของความร่วมมือระหว่างหลายภาคส่วน ในช่วงที่ประเทศไทยกำลังเตรียมจัดการเลือกตั้งในเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ท่ามกลางบริบทความไม่แน่นอนทางการเมือง การทำงานร่วมกันระหว่างสื่อ ภาควิชาการ และภาคประชาชน จะเป็นเกราะกำบังที่ช่วยคุ้มครองกระบวนการประชาธิปไตยให้เข้มแข็ง
“ในช่วงใกล้การเลือกตั้ง การรายงานข่าวที่ตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงและมีความเป็นกลางคือหัวใจสำคัญ ผู้เข้าร่วมโครงการได้เรียนรู้ผ่านกรณีศึกษาจริง ทั้งการรับมือข้อมูลเท็จและการให้บริบทข้อมูลที่ถูกต้อง ซึ่งทักษะเหล่านี้คือรากฐานสำคัญของการสื่อสารสาธารณะที่มีคุณภาพ”
3 เสาหลักแห่งการตรวจสอบ และความตื่นตัวของสังคม
รศ.ดร.วิไลวรรณ จงวิไลเกษม
ด้าน รศ.ดร.วิไลวรรณ จงวิไลเกษม อาจารย์คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และหัวหน้าโครงการ Fact-Check Thailand 2026 รายงานผลโครงการ Fact-Check Thailand 2026 ว่า โครงการนี้ได้รับความสนใจสูงกว่าเป้าหมายเกือบหนึ่งเท่าตัว สะท้อนถึง ‘ความต้องการเชิงสังคม’ ต่อทักษะการตรวจสอบข้อเท็จจริงที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยหลักสูตรการอบรมมุ่งเน้นไปที่ 3 แกนหลัก คือ Policy Checking (ตรวจสอบนโยบาย), Fact Checking (ตรวจสอบข้อกล่าวอ้าง) และ Photo Checking (ตรวจสอบภาพและวิดีโอ AI)
อย่างไรก็ดี จากผลการประเมินก่อนและหลังอบรมของผู้เข้าร่วม 41 คน พบว่าผู้เข้าอบรมมีพัฒนาการอย่างก้าวกระโดด โดยทักษะการตรวจสอบนโยบายเพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 47.6 ตามด้วยการตรวจสอบข้อเท็จจริงร้อยละ 40.1 และการตรวจสอบรูปภาพร้อยละ 34.3 ซึ่งการผลิตผลงานจริงถึง 54 ชิ้น เป็นเครื่องยืนยันว่าโครงการนี้ได้สร้างระบบนิเวศ Fact-checking ที่ใช้งานได้จริงก่อนการเลือกตั้ง 2569
Talk for Truth ถอดบทเรียนกฎหมายข่าวลวง ย้ำมาตรฐานนโยบายต้อง ‘ตรงปก’
ภายในงานยังมีเวทีเสวนา ‘Talk for Truth’ ที่รวมเสียงจากผู้ทรงคุณวุฒิจากหลากหลายวงการ หนึ่งในนั้นคือ ศาสตราจารย์พิเศษ วิชา มหาคุณ ประธานคณะกรรมการตรวจสอบผลการประเมินคุณธรรมและความโปร่งใสในการดำเนินงานของหน่วยงานภาครัฐ (ITA) และผู้แทนคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) กล่าวว่า คนรุ่นใหม่กำลังเข้ามามีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบข่าวสารมากขึ้น ท่ามกลางสถานการณ์ข่าวลวงและข่าวบิดเบือนที่กลายเป็นปัญหาระดับโลกในยุคดิจิทัล โดยเฉพาะบนสื่อสังคมออนไลน์ ซึ่งเอื้อต่อการดัดแปลง สร้าง หรือใช้ข้อมูลเพื่อโจมตีบุคคลและสถาบันต่างๆ ได้อย่างรวดเร็ว
ศ.(พิเศษ) วิชา มหาคุณ
นอกจากนี้ ศ.(พิเศษ) วิชา ยังได้หยิบยกกรณีศึกษาจากต่างประเทศอย่างกฎหมายป้องกันการเผยแพร่ข้อมูลเท็จของประเทศสิงคโปร์ หรือ POFMA (Protection from Online Falsehoods and Manipulation Act) เรียกอีกชื่อว่า ‘Fake News Law’ ซึ่งให้อำนาจรัฐในการสั่งแก้ไข ระงับ หรือปิดกั้นการเผยแพร่ข้อมูลที่เป็นเท็จ พร้อมบทลงโทษทางกฎหมายในกรณีไม่ปฏิบัติตาม ทั้งนี้ ได้ตั้งข้อสังเกตว่ากฎหมายลักษณะดังกล่าวยังมีข้อถกเถียงในประเด็นผลกระทบต่อเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น ซึ่งเป็นความท้าทายที่สังคมประชาธิปไตยต้องหาสมดุลให้เหมาะสม
สารี อ๋องสมหวัง
ขณะที่ สารี อ๋องสมหวัง เลขาธิการสำนักงานสภาผู้บริโภค ได้ร่วมแลกเปลี่ยนความเห็นภายใต้หัวข้อ ‘ตรวจสอบมาตรฐานนักการเมือง คืนได้เมื่อไม่ตรงปก’ โดยเน้นย้ำว่า การเลือกตั้งที่กำลังจะมาถึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของประเทศไทย ว่าจะยังคงติดอยู่ในกับดักประเทศกำลังพัฒนา หรือสามารถก้าวสู่การเป็นประเทศพัฒนาแล้วได้ในระยะยาว พร้อมชี้ว่าประชาชนควรใช้โอกาสนี้คัดเลือกนักการเมืองที่ไม่เกี่ยวข้องกับการหลอกลวง การลงทุนสแกมเมอร์ หรือกลุ่มทุนสีเทา
“การประกาศนโยบายของพรรคการเมืองไม่ใช่เรื่องยาก แต่หัวใจสำคัญคือนโยบายต้องตั้งอยู่บนฐานข้อมูล หลักฐาน และองค์ความรู้ที่ชัดเจน เพื่อสนับสนุนผู้บริโภคและยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน ไม่ใช่การตัดสินใจที่เอื้อประโยชน์ให้กับกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง จึงขอย้ำว่า นโยบายที่ดีต้องตรวจสอบได้และต้องตอบโจทย์สาธารณะ ไม่ใช่ผลประโยชน์เฉพาะกลุ่ม”
ทำความรู้จัก 7 รางวัลเกียรติยศ Fact-Check Thailand Award 2026
- รางวัล The Best Checking Award ผลงานตรวจสอบข้อเท็จจริงที่มีคุณค่าด้านประเด็นกระบวนการที่ตรวจสอบได้ และการนำเสนอที่สร้างผลกระทบต่อสาธารณะ ผู้ได้รับรางวัล : พรชัย เอี่ยมโสภณ ผู้สื่อข่าวภูมิภาค จังหวัดระนอง
- รางวัล Fact Checking Award ผลงานตรวจสอบข้อเท็จจริงที่มีความเป็นเลิศด้านกระบวนการมาตรฐานแหล่งข้อมูล การใช้เครื่องมือดิจิทัล และการนำเสนออย่างรับผิดชอบต่อสังคม ผู้ได้รับรางวัล : จิดาภา สิงห์สอน นักศึกษา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
- รางวัล Policy Checking Award ผลงานตรวจสอบนโยบายที่โดดเด่นทั้งด้านประเด็นกระบวนการที่น่าเชื่อถือ และการนำเสนอเพื่อแก้ไขความเข้าใจของสาธารณะ ผู้ได้รับรางวัล : ตติยา ตราชู นักข่าวอิสระ
- รางวัล Photo Checking Award ผลงานตรวจสอบภาพที่มีความหมายต่อสังคม ใช้เครื่องมือได้อย่างเหมาะสม และมีกระบวนการตรวจสอบที่เป็นระบบและน่าเชื่อถือ ผู้ได้รับรางวัล : รัฐ กาลัญญูวงศ์ นักศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
- รางวัล The Creative Checking Award ผลงานตรวจสอบข้อเท็จจริงเชิงสร้างสรรค์ ที่โดดเด่นทั้งด้านรูปแบบการนำเสนอ การเข้าถึงสาธารณะ และกระบวนการตรวจสอบที่น่าเชื่อถือ ผู้ได้รับรางวัล : เกียรติศักดิ์ สิงห์งาม นักศึกษาปริญญาโท คณะนิเทศศาสตร์และนวัตกรรมการจัดการ นิด้า
- รางวัล Fact Checker Award นักตรวจสอบข้อเท็จจริง ผู้ที่ส่งข่าวเข้าประกวดมากที่สุด ผู้ได้รับรางวัล : เกียรติศักดิ์ สิงห์งาม นักศึกษาปริญญาโท คณะนิเทศศาสตร์และนวัตกรรมการจัดการ นิด้า
- รางวัล Gen Z Fact Checking Rising Star Award รางวัลดาวรุ่งนักตรวจสอบข้อเท็จจริง Gen Z ผู้ได้รับรางวัล : วรภพ นามแก้ว นักเรียนโรงเรียนมัธยมสังคีตวิทยา กรุงเทพฯ
ท้ายที่สุด เวทีนี้คือเครื่องยืนยันว่า ‘ความจริง’ คืออาวุธที่ทรงพลังที่สุดในการปกป้องสังคม และพลังความร่วมมือจากทุกภาคส่วนจะช่วยให้การเลือกตั้งปี 2569 เป็นไปอย่างโปร่งใส เป็นธรรม และสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับคนไทยทุกคน ร่วมติดตามผลงานตรวจสอบข้อเท็จจริงและติดอาวุธทางปัญญาได้ที่ www.thaipbs.or.th/FactCheckThailand2026 และสามารถติดตามเฝ้าระวังข่าวลวงในช่วงเลือกตั้งครั้งสำคัญของคนไทยทั้งประเทศผ่าน https://www.thaipbs.or.th/verify
