25 ปี เปรียบเสมือนวัยเบญจเพสที่เป็นทั้งช่วงเวลาแห่งการเติบโตและบททดสอบครั้งสำคัญของชีวิต เช่นเดียวกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ที่ตลอดกว่า 2 ทศวรรษที่ผ่านมาได้สร้างกลไกและนวัตกรรมด้านสุขภาวะร่วมกับภาคีเครือข่ายทั่วประเทศ แต่เมื่อก้าวเข้าสู่ปีที่ 25 โจทย์สำคัญไม่ได้อยู่เพียงการสร้างผลงานใหม่ หากต้องพิสูจน์ให้ได้ว่าสิ่งที่ลงทุนไปสามารถเปลี่ยนพฤติกรรม ลดความเสี่ยง และสร้างสุขภาพที่ดีให้ประชาชนได้จริงเพียงใด ท่ามกลางความท้าทายด้านการเมือง การบริหารจัดการ และความคาดหวังต่อการใช้งบประมาณสาธารณะ

นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า ทิศทางการทำงานในระยะต่อไปจะมุ่งเน้นการทำงานร่วมกับภาคีเครือข่ายในระดับพื้นที่มากขึ้น โดยให้ความสำคัญกับการวัดผลลัพธ์ด้านสุขภาวะอย่างเป็นรูปธรรม ตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสุขภาพของคนในชุมชน ไปจนถึงผลกระทบระยะยาว ทั้งการลดการเจ็บป่วย ความพิการ และการเสียชีวิต ซึ่งอาจต้องติดตามผลต่อเนื่อง 5-10 ปี การทำงานจะครอบคลุมทั้งหมู่บ้าน โรงเรียน สถานประกอบการ และองค์กรต่างๆ โดยมุ่งให้คนในพื้นที่รู้สึกเป็นเจ้าของปัญหาและมีส่วนร่วมแก้ไขปัจจัยเสี่ยง ไม่ว่าจะเป็นการดื่มสุรา สูบบุหรี่ การบริโภคอาหารเค็ม ภาวะน้ำหนักเกิน การไม่สวมหมวกนิรภัย การดื่มแล้วขับ การมีกิจกรรมทางกายไม่เพียงพอ รวมถึงปัญหาสุขภาพจิต ขณะเดียวกันจะพัฒนากลไกสนับสนุนงบประมาณในระดับจังหวัด ผ่านคณะกรรมการที่มีทั้งภาคราชการ ภาคประชาสังคม และนักวิชาการ โดยมีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นประธาน เพื่อเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมขับเคลื่อนงานสุขภาพในพื้นที่

นพ.พงศ์เทพ กล่าวว่า การทำงานในอนาคตต้องให้ความสำคัญกับหลักฐานเชิงประจักษ์และความคุ้มค่าของการลงทุน โดยใช้เครื่องมือ Social Return on Investment (SROI) ประเมินผลตอบแทนทางสังคม ซึ่งบางโครงการมีความคุ้มค่าตั้งแต่สิบกว่าเท่าจนถึง 130 เท่า เช่น งานป้องกันอุบัติเหตุทางถนนที่ลงทุน 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนกลับคืนสู่สังคมได้ถึง 130 บาท ทั้งนี้ โครงการต่างๆ ต้องสามารถแสดงผลลัพธ์ที่ชัดเจน และประเมินได้ว่าโครงการใดควรดำเนินต่อ ปรับปรุง หยุด หรือส่งต่อให้หน่วยงานอื่นขยายผล
สำหรับความท้าทายด้านการบริหารจัดการ โดยเฉพาะกระแสการแก้ไขพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) สสส. ซึ่งมีทั้งฝ่ายที่เห็นด้วยและไม่เห็นด้วย นพ.พงศ์เทพ กล่าวว่า สสส. ในฐานะองค์การมหาชนที่ทำงานร่วมกับภาคีเครือข่ายหลากหลาย ทั้งภาครัฐ ภาคประชาสังคม ภาคประชาชน และภาควิชาการ จำเป็นต้องเปิดพื้นที่รับฟังความคิดเห็นจากทุกฝ่ายให้มากขึ้น โดยเฉพาะการสร้างความเข้าใจร่วมกับภาคราชการและฝ่ายการเมือง เพื่อให้การดำเนินงานสามารถตอบสนองต่อความคาดหวังของทุกภาคส่วน และนำไปสู่ผลลัพธ์ด้านการสร้างเสริมสุขภาพที่ดีขึ้น

ทั้งนี้ ประเด็นการปรับปรุงกฎหมายและการบริหารจัดการถือเป็นเรื่องที่ต้องหารืออย่างรอบด้าน โดยคณะกรรมการกองทุน สสส. ได้มีการพูดคุยถึงแนวทางพัฒนาและปรับปรุงการดำเนินงาน เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อสังคมอย่างแท้จริง ขณะเดียวกัน สสส. พร้อมทบทวนและยกระดับการทำงานในเรื่องความโปร่งใสและธรรมาภิบาลให้ดียิ่งขึ้น โดยยืนยันว่าหลักสำคัญที่ต้องยึดถือคือการใช้งบประมาณให้เกิดความคุ้มค่า มีคุณค่า สร้างผลลัพธ์ที่ชัดเจน และเปิดโอกาสให้ทุกภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วม โดยไม่ละทิ้งเป้าหมายหลักในการสร้างเสริมสุขภาพของประชาชน

ด้าน นพ.สุรเชษฐ์ สถิตนิรามัย รองประธานกรรมการกองทุน สสส. มองว่า การก้าวเข้าสู่ปีที่ 25 เป็นโอกาสสำคัญในการทบทวนทั้งความสำเร็จและความล้มเหลว เพื่อนำบทเรียนมาปรับปรุงการทำงานให้เท่าทันความเปลี่ยนแปลง โดยย้ำว่าหลักการสำคัญตั้งแต่การก่อตั้ง สสส. ยังคงมีคุณค่า ได้แก่ การจัดเก็บภาษีเฉพาะเพื่อสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ Earmarked Tax ซึ่งเป็นกลไกจัดสรรงบประมาณที่มีวัตถุประสงค์ชัดเจน และเป็นแนวทางที่หลายประเทศนำมาใช้ อีกหลักการสำคัญคือการทำงานแบบมีส่วนร่วมของ 5 ภาคี ได้แก่ ภาครัฐ ภาคเอกชน ภาควิชาการ ภาคท้องถิ่น และภาคประชาสังคม โดยมีภาควิชาการทำหน้าที่เป็นเข็มทิศในการกำหนดทิศทางการทำงาน ซึ่งสอดคล้องกับหลักการบริหารภาครัฐที่ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน
นพ.สุรเชษฐ์ กล่าวว่า เมื่อองค์กรเติบโตมาถึง 25 ปี ย่อมมีทั้งสิ่งที่ประสบความสำเร็จและสิ่งที่ต้องเรียนรู้ การเปลี่ยนแปลงของสังคมและสถานการณ์โลกเปรียบเสมือนพายุที่พัดกระทบต้นไม้ใหญ่ แม้ สสส. จะมีรากฐานที่แข็งแรงและสร้างคุณูปการให้สังคมมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็จำเป็นต้องทบทวนและปรับปรุงส่วนที่ยังไม่เข้มแข็งอยู่เสมอ เพื่อให้สามารถยืนหยัดและเดินหน้าต่อไปได้ด้วยพลังความร่วมมือจากทุกภาคส่วน
ตลอดเส้นทางที่ผ่านมา นิทรรศการผลงาน 25 ปี สสส. สะท้อนให้เห็นการพัฒนางานสร้างเสริมสุขภาพที่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการรณรงค์ แต่ขยายไปสู่การสร้างระบบและนวัตกรรมในหลายมิติ ตั้งแต่การป้องกันอุบัติเหตุทางถนนที่ดำเนินงานต่อเนื่องกว่า 20 ปี การพัฒนาชุมชนและองค์กรสุขภาวะ การส่งเสริมสุขภาพจิตผ่านกลไก CBTx การสร้างภูมิคุ้มกันข่าวปลอม ตลอดจนการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพที่ดี

วัย 25 ปีของ สสส. จึงเป็นมากกว่าการเฉลิมฉลองความสำเร็จ แต่เป็นช่วงเวลาของการพิสูจน์คุณค่าขององค์กร ผ่านการใช้งบประมาณอย่างคุ้มค่า การเปิดรับฟังความคิดเห็น การปรับตัวให้เท่าทันสังคม และการเปลี่ยนนวัตกรรมให้กลายเป็นผลลัพธ์ที่ประชาชนสัมผัสได้ เพราะความสำเร็จของ สสส. ในอีก 25 ปีข้างหน้า ไม่ควรวัดเพียงจำนวนโครงการหรือเครือข่ายที่เพิ่มขึ้น แต่ต้องวัดจากสุขภาวะที่ดีขึ้นของคนไทยทั้งประเทศ

