หมายเหตุ – การจัดสร้างพระเมรุมาศและอาคารประกอบ เนื่องในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีความคืบหน้าเกือบสมบูรณ์ 100% ขณะนี้อยู่ระหว่างการตกแต่งภูมิทัศน์และประดับประติมากรรม เพื่อให้ทุกองค์ประกอบมีความสมบูรณ์และงดงามสมพระเกียรติ ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี จะเสด็จพระราชดำเนินไปทรงประกอบพระราชพิธียกพระนพปฎลมหาเศวตฉัตรยอดพระเมรุมาศ ในวันที่ 25 พฤศจิกายน เวลา 18.00 น.


นฤพร เสาวนิตย์
สถาปนิกชำนาญการ สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร
การจัดสร้างพระเมรุมาศและอาคารประกอบ เนื่องในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีความคืบหน้าเกือบสมบูรณ์ 100% ขณะนี้อยู่ระหว่างการตกแต่งภูมิทัศน์และประดับประติมากรรม เพื่อให้ทุกองค์ประกอบมีความสมบูรณ์และงดงามสมพระเกียรติ ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี จะเสด็จพระราชดำเนินไปทรงประกอบพระราชพิธียกพระนพปฎลมหาเศวตฉัตรยอดพระเมรุมาศ ในวันที่ 25 พฤศจิกายน เวลา 18.00 น.
ความสง่างามของพระเมรุมาศองค์ประธาน สะท้อนความวิจิตรของงานสถาปัตยกรรมไทยและงานศิลปกรรมชั้นสูง จากฝีมือช่างทุกสาขาที่ร่วมแรงร่วมใจกันรังสรรค์ขึ้น เพื่อถวายพระเกียรติสูงสุดแด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประจักษ์แก่สายตาพสกนิกรชาวไทย
ขณะที่อาคารประกอบหลักที่สำคัญ คือ พระที่นั่งทรงธรรม ซึ่งใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศล เป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ ตลอดจนรองรับพระราชอาคันตุกะ คณะองคมนตรี คณะรัฐมนตรี คณะทูตานุทูต และผู้ที่ได้รับเชิญเข้าร่วมพระราชพิธี ก็มีความวิจิตรงดงามไม่แพ้กัน
นายนฤพร เสาวนิตย์ สถาปนิกชำนาญการ สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร ผู้ออกแบบพระที่นั่งทรงธรรม กล่าวว่า การออกแบบพระที่นั่งทรงธรรมในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยึดตามโบราณราชประเพณี โดยมีความเชื่อมโยงกับพระเมรุมาศในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทั้งในด้านรูปแบบสถาปัตยกรรมและฟังก์ชั่นการใช้งาน
พระที่นั่งทรงธรรมมีความยาว 125.50 เมตร กว้าง 51 เมตร ความสูงรวมประมาณ 18 เมตร โดยใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศล เป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ ตลอดจนรองรับพระราชอาคันตุกะ คณะองคมนตรี คณะรัฐมนตรี คณะทูตานุทูต และผู้ที่ได้รับเชิญเข้าร่วมพระราชพิธี จำนวนกว่า 2,000 ที่นั่ง
การจัดพื้นที่ใช้สอยภายใน ได้แก่ ส่วนที่ประทับ มีความกว้าง 15 เมตร ยาว 51 เมตร ประกอบด้วยทางเทียบรถที่ประทับ ห้องพักผ่อนพระอิริยาบถ อาสน์สงฆ์ และบริเวณที่ประทับสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในระหว่างประกอบพระราชพิธี อีกส่วนเป็นที่นั่งสำหรับผู้เข้าเฝ้าฯ แบ่งพื้นที่ออกเป็นปีกทิศเหนือและปีกทิศใต้ แต่ละปีกมีความกว้าง 22.5 เมตร และยาว 55 เมตร ภายในประกอบด้วยบริเวณที่นั่ง ห้องที่ประทับสมเด็จพระสังฆราช และห้องส่วนบริการต่างๆ อาทิ ห้องพักและพื้นที่ทำงานของเจ้าพนักงาน ห้องพักแพทย์และพยาบาล รวมถึงห้องสุขา เพื่อรองรับการปฏิบัติงานและอำนวยความสะดวกแก่ผู้เกี่ยวข้องในพระราชพิธี
สำหรับรูปแบบสถาปัตยกรรม เป็นอาคารทรงไทยที่ออกแบบให้สอดคล้องและกลมกลืนกับองค์พระเมรุมาศ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของพระเมรุมาศ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง มีลักษณะเป็นอาคารยกฐานสูง หลังคาจัตุรมุขซ้อนชั้น ประดับตกแต่งด้วยลวดลายวิจิตรบรรจงตามแบบสถาปัตยกรรมไทย
ภายในพระที่นั่งทรงธรรมมีการตกแต่งรายละเอียดอย่างประณีต ตั้งแต่เพดานที่ใช้เทคนิคการซ้อนไม้และกระดาษ ขื่อคานตกแต่งด้วยกระดาษทองย่น ส่วนผนังประดับลวดลายโคมพุ่มข้าวบิณฑ์ ขณะที่บริเวณประกอบพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศล ซึ่งอยู่ถัดจากส่วนที่ประทับ ตกแต่งด้วยลายเทพพนม ส่วนผนังด้านข้างมุขทิศเหนือและทิศใต้ประดับลายโคมพุ่มข้าวบิณฑ์รูปดอกบัว
ทั้งนี้ พระที่นั่งทรงธรรมใช้สัญลักษณ์สำคัญในการออกแบบและตกแต่ง 2 รูปแบบ ได้แก่ ดอกบัวและหงส์ โดยดอกบัวปรากฏเป็นองค์ประกอบในลวดลายประดับภายในอาคาร ส่วนหงส์ถูกนำมาใช้เป็นสัญลักษณ์บนเครื่องลำยองบริเวณหลังคาภายนอก เนื่องจากพระที่นั่งทรงธรรมเป็นสถานที่ประทับหลักของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงเลือกใช้รูปหงส์เป็นองค์ประกอบสำคัญในการออกแบบ เพื่อเชื่อมโยงถึงสมเด็จพระพันปีหลวง โดยเป็นการออกแบบใหม่ตามแนวทางของ “สมเด็จครู” หรือสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งทรงเป็นต้นแบบสำคัญด้านงานศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมไทย หางหงส์ ใบระกา เป็นรูปหงส์และดอกบัว
หน้าบันทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ซึ่งคลุมพื้นที่ส่วนที่ประทับหลัก ออกแบบเป็นรูปอุณาโลม สื่อถึงตราสัญลักษณ์ของพระเจ้าแผ่นดิน ประดิษฐานบนพานแว่นฟ้า ขนาบด้วยช้างซ้ายและขวา ประดับคชสีห์และราชสีห์ ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากตราแผ่นดิน พร้อมตกแต่งช่อกนกรูปหงส์บริเวณด้านข้าง
สำหรับการออกแบบครั้งนี้ ยังเพิ่มเส้นสินเทาหรือเส้นฮ่อ ลักษณะคล้ายลายเมฆเป็นแฉกรัศมี โดยได้รับแรงบันดาลใจจากศิราภรณ์หรือมงกุฎ (เทียร่า) ของสมเด็จพระพันปีหลวง ซึ่งมีลักษณะเป็นแฉกเป็นรัศมี เปรียบเสมือนพระองค์เสด็จสู่สวรรคาลัย แต่ยังคงมีพระรัศมีเรืองรอง ส่วนหน้าบันทิศใต้ ออกแบบเป็นลายช่อก้านขดรูปหงส์และดอกบัว ขณะที่ภายในพื้นที่ประทับตกแต่งด้วยฉากลายฉลุปิดทอง เพิ่มความวิจิตรประณีต โดยกำหนดโทนสีหลักเป็นสีเทาและสีครีม เดินเส้นด้วยสีทอง และแซมด้วยสีฟ้า เพื่อให้สอดคล้องกับโทนสีหลักของพระเมรุมาศ
ในมณฑลพิธีท้องสนามหลวง ยังมีศาลาลูกขุน ทิม-ทับเกษตร และพลับพลายก อาคารประกอบอันงามสง่าด้วยสถาปัตยกรรมไทย สำหรับศาลาลูกขุน จำนวน 8 หลัง แบ่งเป็นอาคารขนาดใหญ่ 4 หลัง ตั้งเรียงรายอยู่ทางทิศเหนือและทิศใต้ โดยเว้นพื้นที่ตรงกลางเป็นทางเดิน เปิดมุมมองให้สามารถมองเห็นแกนกลางของพระเมรุมาศได้จากทั้งสองทิศทาง ส่วนอาคารขนาดเล็กอีก 4 หลัง ตั้งอยู่บริเวณพื้นที่ว่างตรงปีกด้านปลายของพระที่นั่งทรงธรรม
สำหรับองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม ทั้งเครื่องลำยอง อาทิ ช่อฟ้า ใบระกา ยังคงใช้รูปแบบงานซ้อนไม้ตามแบบสถาปัตยกรรมไทย โดดเด่นด้วยลวดลายกุหลาบควีนสิริกิติ์และแคทลียาควีนสิริกิติ์ พรรณไม้ในพระนามาภิไธย หน้าบันของอาคารขนาดใหญ่ประดับลวดลายพุ่มดอกไม้ในแจกัน ใช้โทนสีเหลืองและสีครีมนวล ขณะที่ส่วนบนของราชวัตรประดับลวดลายแคทลียาควีนสิริกิติ์กลมกลืนกับสถาปัตยกรรมไทยผสานความงดงามของธรรมชาติเข้ากับงานศิลปกรรมไทยอย่างลงตัว
ส่วนทิมและทับเกษตร เป็นอาคารประกอบที่สร้างขึ้น เพื่อกำหนดขอบเขตของมณฑลพิธีพระเมรุมาศ โดยทับเกษตรทำหน้าที่กำหนดมุมของพื้นที่ออกแบบให้มีลักษณะสูงใหญ่ มีเครื่องยอดแหลม และประดับรายละเอียดสุดประณีตสอดคล้องกับรูปแบบพระเมรุมาศของเจ้านายฝ่ายหญิง ลวดลายประดับราชวัตรใช้ดอนญ่าควีนสิริกิติ์เป็นองค์ประกอบสำคัญ ขณะที่ลวดลายส่วนอื่นๆ ใช้รูปนกยูงสื่อพระราชกรณียกิจของสมเด็จพระพันปีหลวง ขณะที่ทิม สถานที่พักสำหรับเจ้าพนักงาน พระสงฆ์ แพทย์หลวง และมหาดเล็ก รวมถึงเป็นพื้นที่ตั้งเครื่องประโคมในพระราชพิธี อาคารมีลักษณะเรือนแถวชั้นเดียว หลังคาทรงจั่วและปีกอาคารสองด้าน ตั้งเรียงรายโดยรอบพระเมรุมาศ
ส่วนอาคารนอกเขตมณฑลพิธี ประกอบด้วย เกยลา และพลับพลายก ซึ่งในส่วนของเกยลา ออกแบบเป็นฐานสิงห์ มีการสอดแทรกระบบสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับสมเด็จพระพันปีหลวงไว้ในลวดลายประดับและงานศิลปกรรม ทั้งรูปหงส์และลวดลายจักสาน ซึ่งสะท้อนถึงพระราชกรณียกิจด้านศิลปหัตถกรรม
ส่วนพลับพลายก จัดสร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ สำหรับทรงรับและส่งพระบรมศพขึ้นและลงจากราชรถหรือราชยาน มีทั้งหมด 3 หลัง ได้แก่
1.พลับพลายกหน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม มีรูปนกยูงเป็นสัญลักษณ์หลัก หน้าบันประดับรูปเทวดา โดยมีฉากหลังเป็นงานฉลุลวดลายนกยูงห้อยหาง ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากงานศิลปาชีพ
2.พลับพลายกหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรยปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง: ออกแบบเครื่องยอดเป็นทรงดอกบัวควีนสิริกิติ์ เน้นลวดลายอ่อนช้อย สละสลวย สื่อถึงความงดงามและความละเอียดอ่อน เหมาะสมกับการเป็นที่ประทับของเจ้านายฝ่ายหญิง
3.พลับพลายกท้องสนามหลวง ออกแบบหน้าบันเป็นรูปเทวดา ส่วนเครื่องลำยองเป็นยอด 3 ยอด มีลักษณะคล้ายวิมานของเทวดาที่ปรากฏในงานจิตรกรรมไทย สื่อความหมายถึงสถานที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระบรมวงศานุวงศ์ โดยมีเทวดาคอยอภิบาลรักษา ทั้งนี้ พลับพลายกทั้ง 3 หลัง ยังออกแบบให้มีห้องน้ำซ่อนไว้บริเวณปีกด้านหลังของอาคาร เพื่ออำนวยความสะดวก โดยไม่กระทบต่อความงดงามและความเรียบร้อยของภาพรวมทางสถาปัตยกรรม
นอกจากงานสถาปัตยกรรมไทยและศิลปกรรมชั้นสูง และงานภูมิทัศน์ ยังเป็นอีกองค์ประกอบหลักที่ทำให้พระเมรุมาศและอาคารประกอบโดยรอบมีความสมบูรณ์มากยิ่งขึ้น พระเมรุมาศออกแบบเป็นทรงปราสาท มีมุขยื่นออกทั้ง 4 ด้าน ตั้งอยู่เหนือฐานชาลา 2 ชั้น ประดับตกแต่งด้วยประติมากรรมรูปเทวดาโดยรอบฐาน บริเวณโดยรอบเป็นสระโบกขรณีหรือสระบัว 4 ด้าน พร้อมประดับประติมากรรมสัตว์หิมพานต์ อาทิ หงส์และเหมราช ซึ่งจัดอยู่ในกลุ่ม “สัตว์ทวิบาก” ตามคติความเชื่อเกี่ยวกับสัตว์ในป่าหิมพานต์ รวมถึงกินรี นรสิงห์ และอัปสรสีหะ
นอกจากนี้ ยังมีประติมากรรมตัวละครจากวรรณคดีไทยและวรรณคดีพื้นบ้าน อาทิ หนุมาน มัจฉานุ เจ้าเงาะ รจนา พระอภัยมณี นางเงือก ตลอดจนตัวละครจากโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอนมารีศต้องศรพระราม โดยแนวคิดและรูปแบบประติมากรรมทั้งหมดได้รับแรงบันดาลใจจากผลงานของศูนย์ศิลปาชีพเกาะเกิด จ.พระนครศรีอยุธยา ซึ่งนำมาประยุกต์เป็นงานประติมากรรมประดับตกแต่งที่ทำงานสอดประสานกับการจัดภูมิทัศน์โดยรอบพระเมรุมาศ ส่วนผ้าไทยจะปรากฏเป็นองค์ประกอบสำคัญของฉากบังเพลิง โดยนำความงดงามของผืนผ้าและเอกลักษณ์งานหัตถศิลป์ไทยมาถ่ายทอดเป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปกรรมพระเมรุมาศอีกด้วย
ส่วนภูมิทัศน์ ด้านลานนอกองค์พระเมรุมาศ ใช้แนวคิดภูมิจักรวาลในรูปแบบทรงกลม อ่อนหวาน นุ่มนวล จำลองพระราชกรณียกิจครั้นยังทรงพระชนม์ชีพ บริเวณนอกรั้วราชวัตรทางทิศเหนือ โดยเฉพาะโครงการศิลปหัตถกรรมจักสานและหัตถศิลป์ปีกแมลงทับ พระราชทานอาชีพให้ประชาชน รังสรรค์เป็นสวนลายแววนกยูง เลือกใช้วัสดุโลหะประดิษฐ์เป็นรูปทรงปีกของนกยูงที่มีสีเขียวดั่งปีกแมลงทับ สวนสวยออกแบบลดหลั่นด้วยพรรณไม้ในพระนามาภิไธย ด้านหน้ามีบ่อน้ำและพรรณไม้น้ำ ภูมิสถาปัตย์พระเมรุมาศครั้งนี้ใช้ไม้น้ำจำนวนมาก โดยเฉพาะดอกบัว โดยเลือกดอกบัวทรงโปรด
ความงดงามของพระเมรุมาศและอาคารประกอบ รวบรวมเรื่องราวพระราชกรณียกิจ ของสมเด็จพระพันปีหลวง ที่ทรงทุ่มเทเพื่อประโยชน์สุขของพสกนิกร ตลอดจนพระราชปณิธานในการอนุรักษ์และสืบสานศิลปหัตถกรรมไทย ถ่ายทอดผ่านลวดลายดอกไม้ สัตว์มงคล งานจักสาน ผ้าไทย และประติมากรรมอันทรงคุณค่า ทุกองค์ประกอบจึงเปรียบเสมือนการบันทึกความทรงจำแห่งพระมหากรุณาธิคุณไว้ในงานศิลป์แห่งแผ่นดิน

