สุจิตต์ วงษ์เทศ : ‘ทวารวดี’ มีทั่วไป ตั้งแต่ไทย ถึงกัมพูชา

“ทวารวดี” ราชธานีของพระกฤษณะ เป็นชื่อศักดิ์สิทธิ์จากคัมภีร์อินเดีย

หมายถึง บ้านเมืองที่มีช่องทางคมนาคมติดต่อเข้าออกทุกทิศทางกว้างขวางสะดวกสบายอุดมสมบูรณ์ (ทวารวดี เป็นภาษาสันสกฤต ทวาร แปลว่า ประตู หรือ ทางเข้าออก, วดี แปลว่า มี หรือ ทรงไว้)

บ้านเมืองสมัยแรกๆ ในลุ่มน้ำเจ้าพระยา ต่างพากันยกย่องทวารวดีเป็นชื่อของตนทุกแห่ง บางทีแพร่ถึงลุ่มน้ำโขง, ชี, มูล เช่น ร้อยเอ็ด (มาจาก “ร้อยเอ็ดเจ็ดย่านน้ำ”) มีความหมายสอดคล้องกับทวารวดี

คราวคุณขรรค์ชัย บุนปาน ชวนไปทอดน่องท่องเที่ยวนครปฐม เมื่อเดือนที่แล้ว (กรกฎาคม 2561) ผมบอกเล่าสรุปว่า

เมื่อพันกว่าปีที่แล้ว ใครๆ เจ้าเมืองไหนๆ ก็อยากให้เมืองของตน “มั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน” มีการค้าซื้อขายวายล่องคล่องตัวเหมือนเมืองทวารวดีของพระกฤษณะ แล้วพากันเรียกชื่อเมืองของตนในทางพิธีกรรมว่า “ทวารวดี” แต่ชื่อแท้จริงเป็นอีกอย่างหนึ่ง เช่น เมืองละโว้ (ที่ลพบุรี) เป็นชื่อแท้จริง แต่เรียกในพิธีกรรมว่า “ทวารวดี” (เอกสารจีนเรียก โถโลโปตี)

ทำนองเดียวกับ “อยุธยา” (ไทย) ตรงกับ “ย็อกยาการ์ตา” (อินโดนีเซีย)

เขมร ก็มีทวารวดี

ล่าสุดพบว่า “ทวารวดี” มีในเขมร ผมเพิ่งรู้จากอ่านหนังสือชื่อ

สมุดนำชมโบราณวัตถุสถานสมัยทวารวดี ตำบลคูบัว จังหวัดราชบุรี กรมศิลปากร พิมพ์เป็นบรรณาการเนื่องในโอกาสที่

การรถไฟแห่งประเทศไทย และสมาคมเพื่อการรักษาสมบัติวัฒนธรรม ร่วมกับกรมศิลปากร จัดโบราณคดีสัญจร นำชมโบราณวัตถุสถาน ณ ตำบลคูบัว จังหวัดราชบุรี โดยขบวนรถไฟพิเศษ กรุงเทพฯ-คูบัว 13 สิงหาคม 2504 (ราว 57 ปีมาแล้ว)

ในเล่มนี้มีรายงานการประชุมสัมมนาในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เรื่องการขุดค้นที่เมืองคูบัว ราชบุรี (เมื่อวันเสาร์ 17 มิถุนายน 2504)

มีตอนหนึ่งกล่าวถึง “จารึกทวารกได” (ภาษาเขมร) พบในกัมพูชา มีชื่อเมืองทวารวดี ต่างข้องใจสงสัยว่าเป็นยังไงแน่? จากเขมรแผ่ถึงไทยหรืออย่างไร? สรุปกันไม่ได้ เลยส่งจดหมายถาม

ท่านยอร์ช เซเดส์ ไปที่กรุงปารีส ฝรั่งเศส

เซเดส์ อธิบายว่า ทวารวดีในจารึกเขมร หมายถึง ท้องที่แห่งหนึ่งในกัมพูชา ไม่หมายถึงทวารวดีไทย จะคัดข้อความตามเชิงอรรถในเล่ม ดังนี้

“หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ได้ติดต่อเรียนถามไปยังศาสตราจารย์ ยอร์ช เซเดส์ ท่านได้ตอบชี้แจงมาเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม 2504 ว่า คำ ทวารกได หรือ ทวารกดี เป็นคำเพี้ยนจากทวารวดี และท่านเข้าใจว่าเมืองทวารวดีในจารึกหลักนี้ หมายถึงท้องที่แห่งหนึ่งในประเทศกัมพูชา มิได้หมายถึงอาณาจักรทวารวดี บนผืนแผ่นดินไทย”

ทวารวดี นคราธิษฐาน

ทวารวดี เป็นนคราธิษฐาน (เทียบกับคำว่า บุคลาธิษฐาน, ธรรมาธิษฐาน) ยกเมืองศักดิ์สิทธิ์ขึ้นอ้าง หรืออ้างเมืองศักดิ์สิทธิ์เป็นที่ตั้ง

หมายความว่า “ทวารวดี” เป็นชื่อเรียกในพิธีกรรมเพื่อยอยกเมืองนั้นๆ หรืออธิษฐานให้เมืองนั้นมั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืนดังนครของพระกฤษณะ (“นครพระกฤษณ์” ในจารึกวัดศรีชุม)

โดยเมืองนั้นๆ ที่แท้ไม่ชื่อทวารวดี แต่มีชื่อจริงๆ เป็นอย่างอื่นซึ่งรู้กันทั่วไป

ทั้งหมดที่บอกเล่ามานี้มาจากได้อ่านคำอธิบายของเซเดส์เรื่องทวารวดีมีในกัมพูชา และไม่ยุติแค่นี้ แต่น่าจะนิยามเป็นอย่างอื่นได้อีกไม่จำกัด