ผมก็ลูกอีสาน แต่เป็นอีสานปลายแถว คำศัพท์เก่าๆ ที่ปู่ย่าตาทวดใช้พูดกันก็จำกันไม่ค่อยจะได้แล้ว เพราะเหตุนี้ เมื่อมีผู้อ่านท่านหนึ่งถามความหมายของคำว่า “สร้างคอม” ซึ่งเป็นชื่ออำเภอแห่งหนึ่ง ในจังหวัดอุดรธานี ผมจึงตอบไม่ได้ จึงทิ้งท้ายไว้ว่า ผมไม่รู้
นับว่าผมเป็นคนโชคดีที่มีท่านผู้รู้ได้กรุณาให้ความรู้ผมมาสี่ท่าน ขอขอบพระคุณท่านไว้ ณ ที่นี้ด้วย
ท่านแรกชี้แจ้งมาว่า คำว่า “สร้างคอม” แผลงมาจาก “ส่างคอม” “ส่าง” เป็นภาษาอีสาน แปลว่า บ่อน้ำ ส่วนคำว่า “คอม” เป็นชื่อต้นไม้ยืนต้นพื้นเมืองชนิดหนึ่ง ใบร่มหนา เป็นต้นไม้สัญลักษณ์ของชาวสร้างคอม
เล่ากันว่า สมัยก่อนมีต้นคอมใหญ่อยู่ที่บ่อน้ำ จึงเรียกตามภาษาอีสานว่า “ส่างคอม” หรืออีกนัยหนึ่ง “สร้างคอม” หมายถึง สถานที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วยบ่อน้ำ ที่มีต้นคอมขึ้นมากมายในบริเวณใกล้บ่อ เขาจึงเรียกขานอย่างนั้น ปัจจุบันนี้ยังมีโรงเรียนหนึ่งชื่อโรงเรียนสร้างคอมวิทยาด้วย
อีกท่านหนึ่ง ทิ้งไปรษณียบัตรไม่ลงชื่อ อธิบายมาคล้ายกันและให้รายละเอียดของต้นคอมเพิ่มขึ้นว่า ต้นคอมเป็นต้นไม้ชนิดหนึ่งลักษณะต้นเป็นไม้เถา แต่แข็ง และมีหนามทรงพุ่มขึ้นเป็นซุ้ม ใบคล้ายใบพุทราแต่ใหญ่กว่า ผลกลมคล้ายพุทรา จริงๆ แล้วชาวอีสานเรียกขานกันว่า “หมากหนามคอม”
ท่านที่สาม เห็นชื่อก็จำได้เป็นพี่ของเพื่อนผมเอง เขียนอีเมล์พร้อม “เทศนา” เสียกัณฑ์ใหญ่ว่า เอ็งก็ลูกอีสาน ไยแกล้งโง่ ไม่รู้ว่าสร้างคอมคืออันหยัง แล้วคุณพี่ท่านก็อธิบายให้หายโง่ว่า
“สร้าง” นั้นก็คือ “ส่าง” ถ้าเขียนแบบไทยกลางก็น่าจะเขียน “ส้าง” ไม่ควรเพี้ยนไปมากมายเป็น “สร้าง” ซึ่งมันไม่สื่อความหมายเดิมเขาเลย
ส่วนคำว่า “คอม” เป็นชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง ตั้งแต่เด็กเลี้ยงควายก็รู้คือต้น “ลอมคอม” เป็นต้นไม้ยืนต้น ใบมีขนนิดๆ ผลไม้ใหญ่กว่ามะเขือพวง เด็กๆ เอาผลมาใส่กระบอกไม้ไผ่ขนาดเล็กแล้วทำไม้ขนาดรูกระแทกเข้าไป ผลลอมคอมจะออกไปเพราะแรงดันเหมือนยิงปืนนั่นเทียว คนอีสานเรียกว่าหมากลอมคอม
เมื่อเอาคำว่า “ส่าง” มาประสมกับ “ลอมคอม” ก็เป็น “ส่างคอม” (สร้างคอม) พยางค์หน้าหายไปนั้น เพราะเป็นภาษากร่อนเหมือน “ชาวทะเล” กร่อนเหลือแต่ “ชาวเล” ฉันใด ฉันนั้นแล
ท่านสุดท้ายเป็นคุณหมอท่านหนึ่งได้ให้รายละเอียดที่น่าสนใจเพิ่มขึ้น คือท่านกล่าวว่า ท่านเป็นชาวสร้างคอมโดยกำเนิด ถูกล้อเลียนเสมอว่า เป็นชาวบ้าน “สร้างคอมมิวนิสต์” แต่ก็ไม่ได้ชี้แจงอะไร เพราะตระหนักดีว่าผู้ล้อเลียนมีเจตนาในทางรุกรานมากกว่า คุณหมอท่านว่าอย่างนั้น
ท่านอธิบายว่า คำว่า “สร้าง” เป็นคำอีสานแท้หมายถึงบ่อน้ำที่ถูกเขียน “ส้าง” ออกเสียงว่า “ส่าง” ส่วนคำว่า “คอม” ก็คือต้นคอม เด็กๆ สมัยนี้คงไม่รู้จัก บ้านสร้างคอมตั้งตามชื่อบ่อน้ำที่ขุดอยู่ใกล้ต้นคอมนั้นเอง
กำนันของตำบลสร้างคอมมีบรรดาศักดิ์เป็นถึงท่านขุนก็เคยมี ชื่อ “ขุนสร้างคอมกำแหง” ซึ่งได้กลายเป็นนามสกุล “สังคมกำแหง”
ส่วนนามสกุล “ศรีสร้างคอม” เดี๋ยวนี้ก็กลายมาเป็น “ศรีสังคม” ไปแล้วในปัจจุบัน
