ศิลปะสุโขทัยเป็นสัญลักษณ์กำเนิดความเป็นไทยแท้ๆ ถูกสถาปนาขึ้นโดยชาตินิยมไทย หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475
ความเป็นไทยแท้ๆ จากศิลปะสุโขทัย เสมือนจิตวิญญาณของชาตินิยมไทย จนบางครั้งเลยเถิดสุดโต่งเป็น “เชื้อชาตินิยม”
สรุปย่อและสั้นมากจากงานวิจัยเล่มหนามาก (เพื่อรับปริญญาเอกของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พ.ศ.2561) ของ ชาตรี ประกิตนนทการ (อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร) ว่าด้วยกำเนิดและพัฒนาการของวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดีในไทย อยู่ใต้อำนาจการเมืองมาแต่แรก และถูกใช้เพื่อการเมืองของไทยทุกยุคทุกสมัยตราบจนทุกวันนี้
รัฐอุดมคติ
มีเงื่อนไขไม่น้อยกว่า 3 อย่าง ผลักดันศิลปะสุโขทัยเป็นจิตวิญญาณความเป็นไทยของชาตินิยมไทย ได้แก่
1. การขนย้ายพระพุทธรูปหลายครั้ง จากสุโขทัยและเมืองเหนือลงไปกรุงเทพฯ ตั้งแต่ สมัย ร.1
2. การรวบรวมตำนานและเรื่องเล่าจากเมืองเหนือ รวมถึงแต่งใหม่วรรณกรรมเกี่ยวกับสุโขทัยในฐานะ “รัฐอุดมคติทางพุทธศาสนา”
3. ศิลปะโบราณวัตถุสถานจากสุโขทัย มีคุณลักษณะพื้นฐานทางรูปแบบบางอย่างที่เอื้อต่อการประกอบสร้าง “ชาตินิยม” สมัยใหม่ กระทั่งเลยเถิดสุดโต่งถึง “เชื้อชาตินิยม”
ผลประโยชน์จากนางนพมาศ
นางนพมาศ (ท้าวศรีจุฬาลักษณ์) ประดิษฐ์กระทงใบตองลอยน้ำ เป็นวรรณกรรมแต่งใหม่ สมัย ร.3-ร.4 ไม่เป็นวรรณกรรมสมัยกรุงสุโขทัย แต่เป็นส่วนหนึ่งของการสร้างกรุงสุโขทัย เป็น “รัฐอุดมคติทางพุทธศาสนา” ของคนสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ (ไม่ใช่ของคนสมัยโบราณก่อนกรุงรัตนโกสินทร์)
ปัจจุบัน นางนพมาศ มีพลังอย่างน้อย 2 เรื่อง ได้แก่
(1.) สร้างความเป็นไทยให้ชาตินิยมไทย (2.) สร้างมูลค่าเป็นรายได้ไม่น้อยให้การท่องเที่ยวไทยในเทศกาลลอยกระทงประจำปี
คนไม่ไทย เมืองสุโขทัย
เชื้อชาติไม่มีจริง แต่เป็นสิ่งถูกสร้างสมัยล่าอาณานิคม ราวต้นกรุงรัตนโกสินทร์
งานช่างในกลุ่มเมืองสุโขทัย เป็นฝีมือช่างของคนไม่ไทย แต่เพิ่งสร้างให้เป็นไทย
เมืองสุโขทัยและบ้านเมืองลุ่มน้ำยม-น่าน ราวหลัง พ.ศ.1700 ประชากรล้วนไม่ไทย ประกอบด้วยคนหลายเผ่าพันธุ์ พูดตระกูลภาษาต่างๆ กัน แต่มีภาษากลางทางการค้าเป็นภาษาไต-ไท (ที่ต่อไปข้างหน้าจะเรียกภาษาไทย)
