ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ โดย จิตร ภูมิศักดิ์ พิมพ์เผยแพร่สู่สาธารณะครั้งแรก พ.ศ. 2519 เป็นหนังสือคลาสสิคสุดๆ มีส่วนสำคัญผลักดันให้มีนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเมื่อ พ.ศ. 2522
ก่อน พ.ศ. 2519 ผมทิ้งแล้ววิชาความรู้ทางประวัติศาสตร์โบราณคดี โดยตัดสินใจสมัครเข้าทำงานเป็นนักข่าวนักหนังสือพิมพ์รายวัน (ตั้งแต่ พ.ศ. 2513) ซึ่งเป็นช่วงเวลาสถานการณ์ตึงเครียดและเข้มข้นทางการเมืองทั้งภายในและภายนอก ที่จะนำไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 กับ 6 ตุลาคม 2519
หนังสือความเป็นมาของคำสยามฯ ระเบิด “เพดานความคิด” ของผมให้ทะลุหลุดพ้นจากประวัติศาสตร์แห่งชาติ รัฐสุโขทัยราชธานีแห่งแรกของไทย
แล้วเห็นคนนานาชาติพันธุ์ ยังไม่มีชื่อชนชาติ (ยังไม่มีเรียกตัวเองว่าคนไทย) ตั้งชมรมกระจัดกระจายตามหุบเขาและทุ่งราบ ซึ่งล้วนเป็นบรรพชนชุดแรกสุดของคนสุวรรณภูมิในอุษาคเนย์ปัจจุบัน รวมคนไทยทุกวันนี้ด้วย
คนเหล่านั้นตั้งหลักแหล่งบริเวณมีตาน้ำ เรียกน้ำพุน้ำผุด หรือ น้ำซึมน้ำซับน้ำซำ (ซัม)
ซำ หรือ ซัม (มีใช้แพร่หลายทางอีสานและลาว) นานเข้าก็กลายคำเป็น สยาม ต้นเค้าของ เสียมกุก ที่ปราสาทนครวัด และต้นทางของชื่อราชอาณาจักรสยาม
ตรงนี้เป็นรอยต่อสำคัญมากๆ ที่จะทะลุเพดานความคิดทางประวัติศาสตร์ไทย ถ้าไม่ทะลุตรงนี้ก็ไปไหนไม่รอด ต้องวนเวียนอยู่บนเขาวงกตชื่ออัลไต
เมื่อพิมพ์ครั้งแรก อ. ชาญวิทย์ เกษตรศิริ ยกหนังสือความเป็นมาของคำสยามฯ 5 เล่ม ให้ผมช่วยเขียนประชาสัมพันธ์
ผมถือเป็นเกียรติอย่างยิ่ง แล้วอ่านอย่างหิวกระหายจนจบเล่ม แล้วอ่านทวนอีกเพราะอ่านยาก แม้เข้าใจไม่มากแต่มันระเบิดเพดานความคิด เลยเขียนลงประชาชาติรายวันสรุปว่าหลังพระนิพนธ์สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็งานนิพนธ์ของ จิตร ภูมิศักดิ์ นี้แหละมีคุณค่าสูงยิ่งต่อประวัติศาสตร์โบราณคดีของไทย
พวกโบราณคดีคลั่งเจ้าพากันด่าเพียบทั้งต่อหน้าและลับหลัง ผมไม่ได้ตอบโต้ใดใด จึงได้แต่เวทนา เพราะโลกก้าวหน้าหาทางอยู่ร่วมกันอย่างสันติภาพกับความคิดต่าง แต่สังคมล้าหลังหาทางกำจัดคนคิดต่างจากตน
จากนั้นเอาหนังสือที่เหลือเที่ยวแจกจ่ายพรรคพวกที่ควรอ่าน และที่อยากให้อ่าน แต่หนังสือไม่พอแจก ผมซื้อเพิ่มเอาไปแจกอีกราว 10 เล่ม หมดกระเป๋า เลยหยุดแจก
นับแต่นั้น ผมกลับคืนสู่โลกประวัติศาสตร์โบราณคดี ที่ไม่มีรัฐสุโขทัยราชธานีแห่งแรกเป็น “เพดานความคิด” ให้หนักกบาล แล้วชักธงรบกับพวกนั่งทับ “เพดานความคิด” ทางประวัติศาสตร์ไทย
เริ่มออกนิตยสารศิลปวัฒนธรรมฉบับปฐมฤกษ์ พฤศจิกายน พ.ศ. 2522 โดยเจตนาให้ตรงกับงานลอยกระทงของนางนพมาศ สนมพระร่วง ที่กรุงสุโขทัย
แล้วขนไปขายในงานด้วยตัวเอง เล่มละ 10 บาท แบ่งให้คนเร่ขาย 50% เหลือคืนเล่มละ 5 บาท ขายดีโคตรๆ ได้เงินเท่าไรเลี้ยงเหล้าพวกโบราณคดีที่จัดงานเผาเทียนเล่นไฟจนหมด
อีกหลายปีต่อมา จึงมีหนังสือของ จิตร ภูมิศักดิ์ ทยอยพิมพ์มาขายหลายเล่ม แต่เล่มระดับคัมภีร์ คือ โองการแช่งน้ำ (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2524) ตามด้วย สังคมไทยลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ก่อนสมัยศรีอยุธยา (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2526)
ทุกเล่มระเบิด “เพดานความคิด” ให้ผมใช้เขียนเรื่องต่างๆ สืบจนทุกวันนี้
