เมื่อท้าวทศรถเสด็จกลับอโยธยาเพื่อทำพิธีอัศวเมธ ขอบุตรนั้น
ตามพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงอธิบายว่า
ท้าวทศรถเสด็จไปหาท้าวโลมบาทขอนุญาตให้พระฤษยะศฤงค์ไปช่วยทำพิธีที่กรุงอโยธยา พระฤษยะศฤงค์ (ในภาษามคธเรียกอิสีสิงค์) เป็นฤษีหน้าเนื้อ ที่ในรามเกียรติ์ไทยเรียกว่า “กไลโทฏ”
พระฤษยะศฤงค์ตั้งพิธีพลีกรรม อัญเชิญเทวดามาประชุม แล้วประกาศขอลูกให้ท้าวทศรถ บรรดาเทวดาจึงพร้อมกันทูลพระพรหมว่า ถึงกาลสมัยที่่จะทรงสังหารทศกัญฐ์แล้ว พระพรหมตรัสตอบว่า ได้ประทานพรแก่ทศกัณฐ์ไว้ว่า จะไม่ตายด้วยมือคนธรรพ์ หรือยักษ์หรือรากษส
แต่เนื่องจากทศกัณฐ์ดูถูกมนุษย์จึงมิได้ขอพรให้รอดพ้นจากมือมนุษย์ด้วย ขณะนั้นพระนารายณ์เสด็จมายังที่ประชุม พระพรหมจึงอัญเชิญให้พระนารายณ์อวตารเป็นมนุษย์เพื่อสังหารทศกัณฐ์ และขอให้ทรงกำเนิดเป็นโอรสท้าวทศรถ พระนารายณ์ก็ทรงรับคำเชิญ
ขณะที่ทำพิธีพลีกรรมอยู่นั้น ได้มีมนุษย์ตน 1 มีร่างกายสีดำ รูปร่างล่ำสัน หน้าแดงแต่งตัวสีแดง ตัวเต็มไปด้วยขนคล้ายราชสีห์ มีเคราและผมอันงาม แต่งเครื่องทิพยอาภรณ์ ถือโถทองฝาเงินบรรจุทิพยปายาส ผุดขึ้นมาจากกองไฟกลางมณฑลพิธี แสดงตนว่าเป็นทูตพระประชาบดี (ตามคติความเชื่อของชาวอินเดีย กล่าวว่า ผู้ปรารถนาบุตรพึงบูชาพระประชาบดี He who desires children worships the Lord of progeny, Prajapati) นำปายาสสำคัญนี้มาเพื่อให้พระมเหสีเสวย คงจะได้พระโอรสสมปรารถนา
ท้าวทศรถรับโถปายาสขึ้นจบเหนือพระเศียร เทวทูตก็อันตรธานไป ท้าวทศรถจึงเสด็จเข้าสู่วังใน แบ่งปายาสออกเป็น 4 ส่วน ประทานให้นางเกาศัลยากับนางไกเกษีองค์ละส่วน และนางสุมิตราได้ 2 ส่วน เมื่อรับไปเสวยแล้วต่อมาก็ทรงครรภ์สมความปรารถนา
ครั้นถึงวันขึ้น 9 ค่ำ เดือน 12 ปุนรวสุนักษัตร พระอาทิตย์สถิตราศีเมษ พระจันทร์อยู่ราศีมังกร พระเสาร์อยู่ราศีตุล พระพฤหัสบดีอยู่ราศีกรกฎ และพระศุกร์อยู่ราศีมีน นางเกาศัลยาก็ประสูติพระราม
เรื่องดังกล่าวข้างต้นต่างกับเรื่องรามเกียรติ์ไทย ซึ่งกล่าวว่าพระอิศวรเป็นผู้สอนมนตร์ที่เรียกว่า สญชีพ ให้พระดาบสทั้ง 4 มีพระวสิษฐ์ พระสวามิตร พระวัชอัคคี และพระภารัทวาส ต่อมาได้ฤษีอิสิสิงค์มาร่วมด้วย
ตามเรื่องว่าตั้งพิธีอ่านพระเวทอยู่ 3 คืน ก็บังเกิดเป็นเพลิงพลุ่งโผลงขึ้นมา แล้วมีอสูรทูนถาดทองผุดขึ้นมากลางกองเพลิงนั้น ในถาดมีข้าวทิพย์อยู่ 4 ปั้น ฤษีกไลโกฏจึงหยิบข้าวทิพย์ให้นางเกาสุริยาปั้นหนึ่ง ให้นางไกยาเกษีปั้นหนึ่ง และให้นางสมุทรชาปั้นหนึ่ง
นางทั้ง 3 รับไปแล้วก็เสวยทันที ส่วนที่เหลือนั้นอีกาตัวหนึ่งมาคาบเอาไป มันคาบเอาไปกินหรือคาบไปให้ใคร?
