“โครงการลมหายใจคนเชิงดอย” เพื่อลดปัญหา PM2.5 ในพื้นที่ 63 ตร.กม. ของ ต.เชิงดอย อ.ดอยสะเก็ด จ.เชียงใหม่ หนึ่งในตัวอย่างโครงการเพื่อร่วมปกป้องสุขภาพประชาชนและแก้ไขปัญหาสาธารณสุขในพื้นที่โดยใช้งบประมาณสนับสนุนจาก “กองทุนหลักประกันสุขภาพในระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่” หรือที่เรียกกันในชื่อ “กองทุนสุขภาพตำบล” ภายใต้กองทุนหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ
โครงการดังกล่าวเกิดขึ้นโดยความห่วงใยของเทศบาลตำบลเชิงดอยที่เล็งเห็นถึงภัยอันตรายรุนแรงต่อสุขภาพที่มองไม่เห็นจากฝุ่นขนาดจิ๋วนี้ ไม่เพียงแต่ทำให้เกิดโรคระบบทางเดินหายใจแก่ผู้ที่สูดหายใจ แต่ยังคุกคามก่อโรคร้ายแรงอย่างโรคมะเร็งปอด โรคหัวใจขาดเลือด และโรคหลอดเลือดในสมองได้ มาตรการเร่งด่วนเบื้องต้นจึงต้องเน้นที่การป้องกัน หน้ากากอนามัยจึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับประชาชนในขณะนี้ รวมถึงหน้ากาก N95 เพื่อดูแลประชากรกลุ่มเสี่ยงในพื้นที่ ซึ่งมีทั้งเด็กเล็ก นักเรียน สตรีมีครรภ์ ผู้สูงอายุและผู้มีโรคประจำตัว
หน้ากากอนามัยจำนวน 7,000 ชิ้น และหน้ากาก N95 จำนวน 2,000 ชิ้น จากงบกองทุนสุขภาพตำบลเชิงดอยได้ถูกกระจายออกไปเพื่อแจกจ่ายให้กับชาวบ้านในพื้นที่ โดยผลที่ได้ในครั้งนี้ยังใช้ในการป้องกัน “โรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 หรือโรค COVID-19” ที่แพร่ระบาดขณะนี้ด้วย และงบประมาณเดียวกันนี้ยังใช้สนับสนุนโครงการอบรมให้ความรู้แก่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เกี่ยวกับการปฏิบัติตัวเพื่อบรรเทาปัญหาฝุ่น PM2.5 และการป้องกันการระบาดของไวรัสโคโรนา 2019
จากจุดเริ่มต้นกองทุนสุขภาพตำบลที่เริ่มในปี 2549 ซึ่งเป็นการดำเนินการตาม พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.2545 ตามมาตรา 13(3) มาตรา 18(4) (8) (9) และมาตรา 47 เพื่อให้เกิดการประสานความร่วมมือกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ทั่วประเทศ สร้างส่วนร่วมในการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค พร้อมดูแลประชาชนให้เข้าถึงบริการสาธารณสุขที่จำเป็นที่เป็นรากฐานสำคัญของระบบสุขภาพที่ยั่งยืน
ตลอดระยะเวลา 13 ปีที่ผ่านมา กองทุนหลักประกันสุขภาพตำบลได้เติบโตอย่างต่อเนื่อง จากปีเริ่มต้นที่มีองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) และเทศบาล 888 แห่ง ร่วมนำร่องดำเนินการ สมทบงบประมาณกองทุน ซึ่งได้ขยายผลจนปัจจุบันมี อปท. เข้าร่วมถึง 7,740 แห่ง หรือเกือบทั้งประเทศ ส่งผลให้มีโครงการต่างๆ เพื่อดูแลสุขภาพประชาชนเกิดขึ้นอย่างมากมาย
เมื่อมองกลับถึงภาพรวมโครงการต่างๆ ที่เกิดขึ้นภายใต้กองทุนสุขภาพตำบล ส่วนใหญ่ได้มุ่งเน้น 4 กิจกรรมในข้อ 10 ตามประกาศคณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ เรื่อง หลักเกณฑ์เพื่อสนับสนุนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นดำเนินงานและบริหารจัดการ ระบบหลักประกันสุขภาพในระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่ ได้แก่ กิจกรรมเพื่อสนับสนุนและส่งเสริมการจัดบริการสาธารณสุขของหน่วยบริการ สถานบริการ หรือหน่วยงานสาธารณสุข กิจกรรมสนับสนุนและส่งเสริมการจัดกระบวนการหรือกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพ และการป้องกันโรคขององค์กรหรือกลุ่มประชาชน หรือหน่วยงานอื่น กิจกรรมสนับสนุนและส่งเสริมการจัดบริการสาธารณสุขของศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในชุมชน หรือหน่วยงานที่รับผิดชอบศูนย์พัฒนาเด็กเล็กหรือการพัฒนาและฟื้นฟูคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุหรือคนพิการในชุมชน และกิจกรรมสนับสนุนค่าใช้จ่ายการบริหารหรือพัฒนากองทุนหลักประกันสุขภาพให้มีประสิทธิภาพ
อย่างไรก็ตาม อีกหนึ่งกิจกรรมที่ อปท.สามารถใช้งบกองทุนสุขภาพตำบลดำเนินการได้ คือการสนับสนุนและส่งเสริมกิจกรรม “กรณีเกิดโรคระบาดหรือภัยพิบัติในพื้นที่ ในการป้องกันและแก้ไขปัญหาสาธารณสุขได้ตามความจำเป็น เหมาะสม และทันต่อสถานการณ์ได้” ซึ่งถูกกำหนดไว้ในประกาศหลักเกณฑ์ตั้งแต่ฉบับแรก แต่ที่ผ่านมากองทุนสุขภาพตำบลยังไม่ถูกนำมาใช้ในกิจกรรมนี้มากนัก
จากสถานการณ์ฝุ่น PM2.5 ที่กระทบต่อสุขภาพ รวมถึงการแพร่ระบาดไวรัสโคโรนา 2019 ซึ่งได้กระจายไปทั่วในหลายประเทศ และยังคงพบผู้ป่วยจากการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสอย่างต่อเนื่อง
สองสถานการณ์ที่เราเผชิญอยู่นี้ นับเป็นเหตุการณ์ที่เข้าข่าย “ภาวะโรคระบาดหรือภัยพิบัติในพื้นที่” ซึ่ง อปท.สามารถใช้กลไกกองทุนสุขภาพตำบลเพื่อสนับสนุนการป้องกันและแก้ไขปัญหาสาธารณสุขในแต่ละพื้นที่ได้ ตามประกาศหลักเกณฑ์ข้อ 10(5) ที่ระบุไว้อย่างชัดเจน โดยเทศบาลตำบลเชิงดอยได้ดำเนินการต่อเนื่องเป็นปีที่ 2 แล้ว และล่าสุดเทศบาลเมืองพัทยาได้ใช้งบประมาณกองทุนสุขภาพตำบลนี้ดำเนินการ “โครงการป้องกันการแพร่ระบาดโรคโควิด-19” เพื่อประชาสัมพันธ์และให้ความรู้ สร้างความตระหนักต่อการป้องกัน ไม่ตื่นตระหนก โดย อสม.รวมถึงจัดซื้อหน้ากากอนามัย 10,000 ชิ้น และเจลแอลกอฮอล์ล้างมือแจกให้ประชาชนกลุ่มเสี่ยง
โรคโควิด-19 และฝุ่น PM2.5 เป็นความร่วมมือของทุกฝ่ายที่ต้องเร่งช่วยกัน รวมถึง อปท.ที่มีกองทุนสุขภาพตำบลเป็นเครื่องมือหนึ่งเพื่อร่วมแก้ไขปัญหานี้ และ อปท.เกือบทั้งประเทศต่างมีเครื่องมือนี้ไว้ในมือแล้ว แต่จะนำไปใช้อย่างไรนั้นคงขึ้นอยู่กับแต่ละ อปท. โดยการพิจารณาของคณะกรรมการกองทุนที่เป็นไปตามประกาศหลักเกณฑ์กำหนดไว้ ซึ่งคงต้องขึ้นอยู่กับความเหมาะสม ตามความจำเป็น สถานการณ์ด้านสุขภาพและบริบทของแต่ละพื้นที่ที่แตกต่างกัน
อย่างไรก็ตาม งานกองหนุนเพื่อร่วมป้องกันโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา2019 หรือโควิด-19 และการลดผลกระทบจากฝุ่น PM2.5 เป็นอีกบทบาทของ “กองทุนสุขภาพตำบล” วันนี้ เพื่อแก้ปัญหาสาธารณสุขของประเทศและปกป้องสุขภาพประชาชน
