จังหวัดสุโขทัยมีอะไรมากมายกว่าที่คุณคิด…เพราะสุโขทัยไม่ใช่มีแค่เมืองเก่าสุโขทัย เมืองเก่าศรีสัชนาลัย พ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระแม่ย่า งานลอยกระทง พระบรมราชานุสาวรีย์พ่อขุนศรีอินทราทิตย์และพ่อขุนผาเมืองที่เมืองบางขลังเพียงเท่านั้น แต่ยังมีโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปะ วัฒนธรรมประเพณี ที่งดงาม ควรค่าแก่การได้ไปสัมผัสเรียนรู้ เยี่ยมชมมากมายกระจายอยู่ใน 9 อำเภอ
อำเภอทุ่งเสลี่ยมเป็นอำเภอหนึ่งใน จ.สุโขทัยที่มีความน่าสนใจ เป็นที่กล่าวขวัญถึงธรรมชาติ วิถีชีวิต วัฒนธรรม ประเพณีแบบเมืองเหนือที่สวยงาม เป็นสังคมชนบทที่ผูกพันกับท้องนา ป่าเขาอันเขียวขจี ใช้ชีวิตอย่างไม่เร่งรีบ มีการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมน้อยมากอำเภอหนึ่งในประเทศไทย
ประชาชนชาวไทยรับรู้ถึงการมีอยู่ของ อ.ทุ่งเสลี่ยมผ่านสื่อสิ่งพิมพ์ต่างๆ เมื่อครั้งมีการติดตามทวงคืนพระพุทธรูป “หลวงพ่อศิลา” ที่โด่งดังจนได้รับคืนมาประดิษฐานยังวัดทุ่งเสลี่ยม หลังจากนั้นนักท่องเที่ยวที่มาสุโขทัยต่างหาโอกาสมากราบไหว้ขอพร ทำให้ อ.ทุ่งเสลี่ยมเป็นที่รู้จักมากยิ่งขึ้น
อ.ทุ่งเสลี่ยมในปัจจุบันไม่ได้มีแค่หลวงพ่อศิลาเพียงเท่านั้น แต่ยังมี “ของดี” อีกมากมายที่รอการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ รอการเยี่ยมชมจากบุคคลทั่วไป อันนำมาสู่คำขวัญประจำ อ.ทุ่งเสลี่ยม ที่ว่า “พระศิลามิ่งขวัญ แม่ถันเด่นสง่า สวยล้ำค่าหินอ่อน เอื้ออาทรน้ำใจ รักษาไว้วัฒนธรรม”
28 ตุลาคม 2558 ผู้เขียนพร้อมทีมงานได้มีโอกาสพูดคุยกับท่านสุธรรม ทิพพหา อดีตผู้อำนวยการโรงเรียนอนุบาลทุ่งเสลี่ยม ปัจจุบันดำรงตำแหน่งรองประธานสภาวัฒนธรรม อ.ทุ่งเสลี่ยม ท่านเป็นผู้ที่สนใจในเรื่องของประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ประเพณีของ อ.ทุ่งเสลี่ยม ประกอบกับท่านจบด้านประวัติศาสตร์ ทำให้ชีวิตของท่านผูกพันกับเรื่องราวเหล่านี้
ผอ.สุธรรมได้ศึกษา ค้นคว้า เรียบเรียงเรื่องราวของ อ.ทุ่งเสลี่ยมไว้บ้างแล้ว ท่านมีความประสงค์จะศึกษาและดำเนินงานเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิตอย่างจริงจัง เพื่อนำมารับใช้สังคมชาวทุ่งเสลี่ยม ให้เกิดความตระหนักรักษ์ท้องถิ่นของตน เป็นพลังในการขับเคลื่อนการพัฒนาบนพื้นฐานสิ่งที่ดีงามที่บรรพชนที่ได้รังสรรค์เอาไว้ ทั้งนี้ ท่านจิรชาติ นาคสวัสดิ์ นายอำเภอทุ่งเสลี่ยม ยินดีให้ความร่วมมือช่วยเหลืออย่างเต็มที่
ผู้เขียนจึงได้แนะนำให้ทำโครงการขอรับการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานคณะกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) เพื่อศึกษาวิจัยอย่างเป็นระบบ เป็นวิชาการเพื่อสร้างการยอมรับ โดยต้องหาคนมาร่วมเป็นทีมวิจัย หรือนักวิจัยท้องถิ่น ท่าน ผอ.สุธรรมมีความยินดีและมีความกระตือรือร้นที่จะดำเนินการ โดยท่านเห็นว่าอยากทำที่ ต.ไทยชนะศึกก่อน เพราะเป็นตำบลเก่าที่มีความเกี่ยวพันกับประวัติศาสตร์เสรีไทย เสมือนเป็นการเปิดประตูสู่ อ.ทุ่งเสลี่ยมอีกด้วย
หลังจากนั้น สุวรรณ ทรัพย์ศิริกาญจนา รองปลัดเทศบาลตำบลเมืองบางขลังก็ได้นำเรียนข้อมูลให้แก่ ผศ.ดร.ชุลีรัตน์ จันทร์เชื้อ ผู้ประสานงาน สกว.ภาคเหนือตอนล่าง ทราบถึงความสนใจและความพร้อมของทางคณะทีมงาน อ.ทุ่งเสลี่ยม ในเวลาต่อมาท่านและกมลรัตน์ บุญอาจ ก็ได้ลงพื้นที่พูดคุยกับคณะทำงานของ ผอ.สุธรรม จนนำไปสู่การจัดทำโครงการและได้รับการพิจารณาอนุมัติงบประมาณจาก สกว.
ลักษณะสำคัญของ อ.ทุ่งเสลี่ยม
ความเป็นมา พ.ศ.2428 ชาวเมืองเถิน (อ.เถิน) จ.ลำปาง ได้อพยพครอบครัวประมาณ 300 คนลงมาหาเสบียงและตั้งถิ่นฐานจนกลายเป็นชุมชนใหญ่ มีอาชีพในการล่าสัตว์ เอาเนื้อ หนังไปขายและแลกข้าวที่ ต.เมืองบางขลัง อ.วังไม้ขอน จ.สวรรคโลก (เดิม อ.ทุ่งเสลี่ยมเป็นส่วนหนึ่งของ อ.สวรรคโลก)
ปรากฏในวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ตอนที่ 27 พลายงามอาสา ได้กล่าวถึงทุ่งเสลี่ยม ว่าทุ่งชะเลียม “ขุนไกรได้สาส์นขึ้นมาไช้สะบัดย่างวางใหญ่เข้าในป่าข้ามทุ่งชะเลียมเร่งตะเบ็งมาบ่ายหน้าม้าตรงลงธานี ถึงสังคโลกพลันทันใดลงจูงม้าคลาไคลไปเร็วรี่”
ประชากร ร้อยละ 80 เป็นคนล้านนา (คนเมือง) ซึ่งยังคงรักษาศิลปวัฒนธรรมและประเพณีที่ดีงาม สืบสานมาจนถึงปัจจุบัน เช่น ประเพณีกินข้าวสลาก
ที่ตั้ง อยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของ จ.สุโขทัย อยู่ห่างจากจังหวัดประมาณ 68 กิโลเมตร (กม.) มีพื้นที่ประมาณ 569,932 ตร.กม. 5 ตำบล 59 หมู่บ้าน มีเทศบาลตำบล 2 แห่ง อบต. 4 แห่ง
แหล่งน้ำ มีแหล่งน้ำที่สำคัญ คือ ลำน้ำแม่มอก คลองเหมืองนา คลองสำราญ คลองแม่ทุเลา ห้วยคะยาง และห้วยไคร้ ลำน้ำแม่มอกเป็นลำน้ำสายหลักของ อ.ทุ่งเสลี่ยม ซึ่งเกิดจากเทือกเขาในเขต จ.ลำปาง ไหลผ่าน อ.ทุ่งเสลี่ยม อ.สวรรคโลก อ.ศรีสำโรง และเข้าสู่ อ.เมืองสุโขทัย ระยะทางประมาณ 90 กม.
ลักษณะภูมิประเทศสวยงาม เป็นที่ราบสูงโอบล้อมด้วยแนวสันเขา ในเขตติดต่อกับ อ.เถิน จ.ลำปาง จึงมีทรัพยากรป่าไม้ที่สวยงาม และมีภูเขาหินปูนกระจายอยู่ทั่วไป เป็นแหล่งผลิตหินอ่อนที่มีชื่อ
ประตูเชื่อมต่อระหว่างสุโขทัยกับล้านนา เนื่องจาก อ.ทุ่งเสลี่ยมเป็นอำเภอที่มีเส้นทางสู่ จ.ลำปางและเชียงใหม่ ซึ่งเป็นเส้นทางลัด
เหตุการณ์สำคัญ วันที่ 16 กุมภาพันธ์ 2521 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ พร้อมด้วยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี เสด็จฯเยี่ยมราษฎร ณ โรงเรียนทุ่งเสลี่ยมชนูปถัมภ์ (http://www.m-culture.in.th/)
สถานท่องเที่ยวที่สำคัญ (http://www.thungsaliam.org/)
หลวงพ่อศิลาเป็นพระพุทธรูปนาคปรก ปางสมาธิ สกัดจากหินทรายสีเทา มีลวดลายศิลปะแบบลพบุรี งดงามล้ำค่า ประดิษฐานอยู่ ณ วัดทุ่งเสลี่ยม โดยวันที่ 24 กุมภาพันธ์ ของทุกปี ชาว อ.ทุ่งเสลี่ยม กำหนดให้จัดงาน “นมัสการหลวงพ่อศิลา” ขึ้น เพื่อเป็นการเฉลิมฉลองในโอกาสที่หลวงพ่อศิลาได้กลับมาประดิษฐานที่วัดแห่งนี้อีกครั้ง หลังจากถูกโจรกรรมไปยังประเทศอังกฤษ
หลวงพ่อทองคำเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย ที่สร้างด้วยทองคำ น้ำหนัก 9 กก. ขนาดหน้าตักกว้าง 9 นิ้ว ประดิษฐานอยู่ ณ วัดพิพัฒน์มงคล ต.ทุ่งเสลี่ยม และที่วัดแห่งนี้ยังมีหอคำหลวงอันแสนวิจิตรงดงามที่สร้างด้วยไม้สักทองทั้งหลังอีกด้วย
วัดใหญ่ไชยมงคลอยู่ในเขตบ้านกมลราษฎร์ ต.บ้านใหม่ไชยมงคล วัดนี้เป็นวัดโบราณสมัยเมืองบางขลัง มีโบราณสถานที่กรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนเป็นสมบัติของชาติแล้ว
ครูบาศรีวิชัยที่วัดกลางดง วัดกลางดงสร้างด้วยสถาปัตยกรรมที่มีวิจิตรศิลป์งดงาม ซึ่งเป็นศิลปะล้านนาคล้ายกับวัดใน จ.เชียงใหม่และลำปาง สิ่งที่โดดเด่นคือ องค์พระเจดีย์ทองคำ 5 ยอด ซึ่งเป็นศิลปะพม่า นอกจากนี้
ยังมีมณฑปอนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัยลักษณะเป็นรูปหล่อเท่าองค์จริง สาเหตุเพราะช่วงหนึ่งพระครูบาศรีวิชัยได้มาที่วัดกลางดง เนื่องจากลูกศิษย์เอกของพระครูบาศรีวิชัย คือพระทองสุก คุณารักษ์ เป็นคนบ้านกลางดง พระครู
บาศรีวิชัยจึงให้ลูกศิษย์ของท่านมาสร้างพระธาตุเจดีย์ทองคำ 5 ยอดไว้
โด่แม่ถันอยู่ในพื้นที่บ้านเชิงผา ต.กลางดง ซึ่งมีวัดเชิงผาอยู่ติดกับเชิงเขาแม่ถัน และถ้ำเชิงผาเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญแห่งหนึ่ง ทางวัดได้เก็บรวบรวมสิ่งของเครื่องใช้ที่มีคุณค่าหลายอย่าง
อ่างเก็บน้ำห้วยหัวแหวนอยู่ในพื้นที่บ้านหนองผักบุ้ง ต.กลางดง เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ปลาน้ำจืดทุกชนิด และเป็นแหล่งอาหารที่อุดมสมบูรณ์ รวมทั้งเป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจที่สวยงาม
ศูนย์ปฏิบัติธรรมวัดเชิงผา ตั้งอยู่ท่ามกลางธรรมชาติอันสมบูรณ์ รายล้อมด้วยน้ำ ภูเขา ต้นไม้ บรรยากาศร่มรื่น ร่มเย็น มีการถ่ายทอดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง การจำหน่ายอาหารสดต่างๆ เพื่อเป็นรายได้ให้กับสามเณรสำหรับการศึกษาเล่าเรียน อีกทั้งยังเป็นการฝึกอาชีพให้กับสามเณรอีกด้วย
ทุ่งเสลี่ยมยังมีอะไรให้ได้สัมผัสอีกมากมาย บางอย่างเผยตัวตนให้สามารถสัมผัสได้ด้วยตา รับรู้ด้วยจิตวิญญาณ บางอย่างยังรอการค้นพบเพื่อไขปริศนานำไปสู่อัตลักษณ์ที่มีชาวบ้านในชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในการสืบค้นเรื่องราวผ่านงานวิจัยที่เป็นวิชาการ เป็นขั้นเป็นตอน ภายใต้การสนับสนุนของสภาวัฒนธรรมอำเภอทุ่งเสลี่ยมและสำนักงานคณะกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ที่มี ต.ไทยชนะศึก ของนายเอี่ยม ปัญญา นายก อบต. และทีมงานพร้อมขับเคลื่อน เป็นหมุดหมายแห่งการเริ่มต้นและขยายการศึกษาค้นคว้าไปยังตำบลอื่น เรื่องราวอื่น ให้ครอบคลุมพื้นที่ อ.ทุ่งเสลี่ยม เพื่อนำพาศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี วิถีถิ่นมาปรากฏต่อสายตาชาวโลก
ในวันพรุ่งนี้…อัญมณีเม็ดนี้จะผ่านการเจียระไน ส่องแสงระยิบ ระยับ เปล่งประกายเจิดจ้า เป็นอัญมณีที่เลอล้ำค่าแห่งกรุงสุโขทัยสืบไป…

