ค้นหาตัวตนสู่การพัฒนาทักษะอาชีพของเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรม
จากสถานการณ์ในปัจจุบันที่การจัดการส่งเสริมการศึกษาไม่ได้ตอบโจทย์การเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่ง ทำให้เด็กและเยาวชนกลุ่มนี้ต้องหลุดออกมาจากการศึกษาในระบบโรงเรียน กลายเป็น “เด็กนอกระบบการศึกษา” โดยเฉพาะอย่างยิ่งเด็กนอกระบบการศึกษากลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากการไม่ได้เรียนรู้และขาดทิศทางในการเรียนรู้ ส่งผลให้ปัจจัยแวดล้อมด้านลบของเด็กชักนำให้เกิดการกระทำผิดจนต้องเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม โดยในปีหนึ่งๆ ปัญหาอาชญากรรมในเด็กและเยาวชนในรอบปีหนึ่งๆ มีประมาณ 30,000 คน สะท้อนให้เห็นว่ามีจำนวนไม่น้อยที่เด็กและเยาวชนเหล่านี้เดินออกนอกเส้นทาง หรือไม่ได้เข้าสู่เส้นทางการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในสภาวะปกติของประเทศจนต้องเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมเด็กและเยาวชน ซึ่งทำให้ประเทศสูญเสียโอกาสจากคุณค่าและพลังสร้างสรรค์ของเด็กและเยาวชนกลุ่มดังกล่าว
ที่ผ่านมานั้นการส่งเสริมด้านการศึกษาเป็นส่วนหนึ่งในการแก้ไข บำบัด และฟื้นฟูเด็กและเยาวชน ทั้งด้านการศึกษาสายสามัญและอาชีพ โดยในการศึกษาสายสามัญนั้นใช้หลักสูตรการศึกษานอกระบบระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 ของสำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตาม อย่างไรก็ตาม แนวทางพัฒนาคุณภาพเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมที่อยู่ในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนในรูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบดังกล่าวยังไม่ครอบคลุมกับเป้าหมายของการพัฒนาคุณภาพการเรียนรู้ตามศักยภาพ
ความถนัด ความสนใจของเด็กและเยาวชนในกลุ่มนี้ และอาจขาดความต่อเนื่องในการเข้าร่วมกิจกรรมการศึกษาตามหลักสูตรเดิมที่ไม่สามารถดำเนินการตามแผนที่วางไว้ เนื่องจากเด็กและเยาวชนมีระยะเวลาเข้ามาอยู่ในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนจนถึงกระบวนการออกจากศูนย์ฝึก ไม่มีความแน่นอน มีการหมุนเวียนอยู่ตลอดทำให้กิจกรรมไม่แล้วเสร็จ การไม่ได้รับรองวุฒิการศึกษาต่อเนื่องจากระดับชั้นการศึกษาเดิม
คณะทำงานจากหน่วยปฏิบัติการวิจัยเพื่อการพัฒนาเด็กและเยาวชน และภาควิชาการศึกษาตลอดชีวิต คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้ลงพื้นที่เพื่อติดตามและหนุนเสริมโครงการพัฒนาระบบสนับสนุนและเสริมสร้างศักยภาพเพื่อการศึกษาต่อและมีงานทำสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาแบบมีส่วนร่วม (Find Me Find Job) ที่ได้รับงบประมาณสนับสนุนการพัฒนาครูและเด็กนอกระบบการศึกษาจากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ซึ่งมีกลุ่มเป้าหมายหลักคือเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมที่อยู่ในศูนย์ฝึกอบรมเด็กและเยาวชนใน 6 พื้นที่ คือ ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนหญิงบ้านปรานี ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนชายบ้านมุทิตา ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนชายบ้านอุเบกขา ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนเขต 1 จังหวัดระยอง เขต 2 จังหวัดราชบุรี เขต 8 จังหวัดสุราษฎร์ธานี
ความน่าสนใจของโครงการนี้อยู่ที่กิจกรรมที่จัดเป็นไปในรูปแบบของมีส่วนร่วมบนฐานของการศึกษาทางเลือกผ่านกิจกรรมแบบโครงงาน โดยเริ่มต้นจากการค้นหาและวิเคราะห์ความต้องการของเด็กและเยาวชนในศูนย์ฝึกแบบอย่างมีส่วนร่วมระหว่างเด็กและเยาวชน และครูในศูนย์ฝึก เป็นการค้นหาความต้องการที่แท้จริงของตนเอง รวมถึงเรื่องที่อยากเรียนรู้ เรื่องที่อยากพัฒนาตนเอง เพื่อให้ครูในศูนย์ฝึกและครูอาสาจากภายนอกสามารถจัดกิจกรรมได้สอดคล้องกับความต้องการและความถนัดของเด็กและเยาวชนแต่ละคนอย่างแท้จริง การสร้างแผนการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับบริบท ตัวตนและความสามารถของเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรม โดยคำนึงถึงความสมดุลระหว่างสามสิ่ง คือ ความต้องการของเด็กและเยาวชน ข้อจำกัดและทรัพยากรศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนและข้อจำกัดและทรัพยากรของเครือข่าย การส่งเสริมการเรียนรู้ตามแผนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะอาชีพและการต่อยอดเครือข่ายเพื่อการดำเนินการ เช่น การเรียนรู้แบบโครงงาน (Project based learning) โดยร่วมมือกับเครือข่ายที่มีความเชี่ยวชาญที่สอดคล้องกับความต้องการของเด็กและเยาวชน ทั้งด้านศิลปะ ดนตรี ศิลปะการเต้น เกษตรตามศาสตร์พระราชา การทำอาหาร ช่างซ่อมรถมอเตอร์ไซค์ นวัตกรรมสื่อเทคโนโลยี ภาษาอังกฤษ รวมทั้งมีการจัดกิจกรรม JOB FAIR และ CAREER IDOL ซึ่งเป็นกิจกรรมที่ทำการสำรวจอาชีพที่เด็กและเยาวชนสนใจและนำมาเชื่อมโยงกับครูนอกระบบที่มีทักษะเชี่ยวชาญในอาชีพที่เด็กสนใจ และเครือข่ายอาชีพที่หลากหลายที่มีความใกล้เคียงกับบริบทชีวิตเด็กในศูนย์ฝึกเพื่อมาจัดกิจกรรมการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง และจบด้วยการวัดผลการเรียนรู้ที่สะท้อนความหลากหลายของศักยภาพผู้เรียนรายบุคคล เพื่อตรวจสอบคุณค่าและความหมายการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชน นอกจากนี้ในโครงการยังมีการประสานกับเครือข่ายศูนย์การเรียนภายนอกเพื่อส่งต่อเด็กและเยาวชนระหว่างการฝึกและอบรมภายในศูนย์ฝึก และภายหลังที่ได้รับการปล่อยตัวเพื่อศึกษาต่อหรือเพื่อเทียบคุณภาพการศึกษาขั้นพื้นฐานและนำไปเทียบวุฒิการศึกษาได้ต่อไป
จะเห็นได้ว่าหัวใจสำคัญของการพัฒนาทักษะอาชีพให้เด็กและเยาวชนที่อยู่ศูนย์ฝึกอบรมเด็กและเยาวชน คือ การมีระบบการสนับสนุนและเสริมสร้างศักยภาพเด็กและเยาวชนที่สอดคล้องกับความต้องการ ความถนัด หรือความสนใจรายบุคคล โดยมีการเชื่อมโยงการเป็นเครือข่ายจากหลายภาคส่วนในการร่วมพัฒนา เป็นการส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนมีความตระหนักในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของตนเอง ด้วยการนำ “ของดี” (องค์ความรู้ ประสบการณ์ ความคิด ความฝัน ทักษะ ความสามารถ ฯลฯ) ในตนเองของพวกเขาที่พร้อมจะปลดปล่อยพลังศักยภาพออกมา มาสร้างคุณค่าให้มากขึ้นในเชิงการประกอบอาชีพ ที่นำสู่การสร้างตัวตนของตนเอง
ได้รู้จักตนเองและเห็นคุณค่าในตนเอง เพื่อเป็นเกราะป้องกันตนเองไม่ให้เข้าไปสู่วงจรของการก้าวพลาดอีกครั้งหรือกระทำผิดซ้ำ และมีทักษะอาชีพที่จำเป็นสำหรับการดูแลตนเอง ครอบครัว รวมทั้งการเป็นผู้ประกอบการในชุมชนที่จะเป็นพลังขับเคลื่อนการพัฒนาชุมชนและสังคมต่อไป
