สุจิตต์ วงษ์เทศ : ลาวกับเขมร ขุดคลองมหานาค ใกล้ป้อมมหากาฬ กรุงเทพฯ

เรือนแพในคลองมหานาค (ภาพจาก หอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

คนลาวกับคนเขมรถูกเกณฑ์สร้างกรุงเทพฯ เช่น ขุดคลองโอ่งอ่าง กับคลองมหานาค

คลองมหานาค เชื่อมคลองโอ่งอ่าง ตรงป้อมมหากาฬ มีชุมชนป้อมมหากาฬ อยู่ชานกำแพงพระนคร

บริเวณนี้ยุคสร้างกรุงเทพฯ ราว 234 ปีมาแล้ว เป็นทางสามแพร่ง ชุมทางคมนาคม

คลองโอ่งอ่าง แนวเหนือ-ใต้ ลัดโค้งแม่น้ำเจ้าพระยาจากวัดสังเวชถึงวัดบพิตรพิมุข

คลองมหานาค แนวตะวันตก-ตะวันออก ต่อมาขุดคลองแสนแสบต่อออกไปจนทะลุแม่น้ำบางปะกง เป็นเส้นทางเชื่อมถึงเขมร

 

บรมบรรพต (ภูเขาทอง) วัดสระเกศ (ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)
บรมบรรพต (ภูเขาทอง) วัดสระเกศ (ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)
ภาพถ่ายทางเครื่องบิน เมื่อ พ.ศ. 2489 เห็นชุมชนป้อมมหากาฬ เป็นแนวทางเหนือ ส่วนคลองมหานาคอยู่ทางขวาภูเขาทอง วัดสระเกศ (ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)
ภาพถ่ายทางเครื่องบิน เมื่อ พ.ศ. 2489 เห็นชุมชนป้อมมหากาฬ เป็นแนวทางเหนือ ส่วนคลองมหานาคอยู่ทางขวาภูเขาทอง วัดสระเกศ (ภาพจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

คลองมหานาค กรุงเทพฯ

คลองมหานาค กรุงเทพฯ มีขึ้นเมื่อสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ ร.1 โปรดให้เกณฑ์พวกลาวกับพวกเขมรขุดคลองคูเมืองด้านทิศตะวันออก (คลองโอ่งอ่าง) ตั้งแต่วัดบพิตรพิมุขถึงวัดสระเกศ ไปวัดสังเวช กับขุดคลองมหานาคเหมือนครั้งกรุงเก่า มีบอกในพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา ดังนี้


“แล้วเกณฑ์เลกลาวเขมรหัวเมืองให้ขุดคลองคูพระนครด้านตะวันออก ตั้งแต่วัดเชิงเลนขึ้นมาถึงวัดสะแกไปถึงวัดบางลำภู ออกบรรจบแม่น้ำทั้งสองข้าง และวัดสะแกนั้นพระราชทานนามใหม่ว่าวัดสระเกศ”

“แล้วให้ขุดคลองใหญ่เหนือวัดสระเกศ พระราชทานนามว่าคลองมหานาค ไว้เป็นที่สำหรับประชาชนชาวพระนครลงเรือไปประชุมกันเล่นเพลงเล่นสักวาเทศกาลน้ำเหมือนครั้งกรุงเก่า”

คลองมหานาค เหลือซากอยู่ใกล้เจดีย์ภูเขาทองกับวัดภูเขาทอง อยุธยา (ภาพจากหนังสือ อยุธยาที่ไม่คุ้นเคย ของ ปวัตร์ นวะมะรัตน สำนักพิมพ์มติชน  2557)
คลองมหานาค เหลือซากอยู่ใกล้เจดีย์ภูเขาทองกับวัดภูเขาทอง อยุธยา (ภาพจากหนังสือ อยุธยาที่ไม่คุ้นเคย ของ ปวัตร์ นวะมะรัตน สำนักพิมพ์มติชน 2557)
เจดีย์ภูเขาทอง กับวัดภูเขาทอง อยุธยา ที่สุนทรภู่เคยธุดงค์ไปนมัสการ (ภาพจากห้องสมุดภาพมติชน)
เจดีย์ภูเขาทอง กับวัดภูเขาทอง อยุธยา ที่สุนทรภู่เคยธุดงค์ไปนมัสการ (ภาพจากห้องสมุดภาพมติชน)

คลองมหานาค กรุงเก่า

คลองมหานาค กรุงเก่าอยุธยา มีบอกไว้ในพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ มีข้อความว่า พ.ศ. 2086 พระเจ้าหงสาวดี ยกทัพไปล้อมพระนครศรีอยุธยา

สมเด็จพระมหาจักรพรรดิให้ออกไปตั้งค่ายตำบลลุมพลี ใกล้ทุ่งภูเขาทอง

พระมหานาค อยู่วัดภูเขาทอง เป็นผู้นำคิดป้องกันศึกโดยขุดคลองมหานาคเป็นค่ายดิน มีข้อความบอกไว้ในพระราชพงศาวดาร ดังนี้

“ฝ่ายพระมหานาคอยู่วัดภูเขาทอง สึกออกมารับอาสาตั้งค่ายกันทัพเรือ ตั้งค่ายแต่วัดภูเขาทองลงมาจนวัดป่าพลู

            พรรคพวกสมกำลังญาติโยมทาสชายทาสหญิงของมหานาค ช่วยกันขุดคูนอกค่ายกันทัพเรือ จึงเรียกว่าคลองมหานาค

บทความก่อนหน้านี้ป่วนรับรายอฮัจย์ เผาเสาส่งสัญญาณโทรศัพท์ในสะบ้าย้อย เชื่อสร้างสถานการณ์
บทความถัดไปน้ำขึ้น(ไม่)รีบตัก แนวคิดแบบ ‘เต๋า ภูศิลป์’ หมอลำสโลว์ไลฟ์