ชื่อเรื่องข้างบน (ขออนุญาตมาใช้) มาจากหนังสือของ ศ.ปราโมทย์ ประสาทกุล ที่จัดพิมพ์โดยกรมกิจการผู้สูงอายุและสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ด้วยว่าใกล้เวลาเกษียณแล้ว ผู้ที่กำลังเกษียณจะเปลี่ยนผ่านเข้าสู่วาระแห่งชีวิตใหม่ ผู้เขียนซึ่งอยู่ในฐานะผู้มีประสบการณ์มาก่อน ก็ขอบอกว่า เกษียณก็ดีเหมือนกัน มันเป็นเวลาแห่งอิสรภาพ เวลาของการได้มีโอกาสคิดใหม่ จัดการชีวิตใหม่ ทำในสิ่งที่เราชอบ สิ่งที่เรา (เคย) อยากทำแต่ไม่มีเวลาทำ เช่น นั่งสมาธิ หรือไปพบเพื่อนร่วมรุ่นตอนเรียนประถม/มัธยม
แก่…ก็ดีเหมือนกันนะ ถ้าเราได้เตรียมตัวไว้ เช่น ได้มีเงินออมเพียงพอสำหรับซ่อมแซมบ้านเรือน ซึ่งจะต้องใช้ไปอีก 20 ปี มีเงินออมสำหรับท่องเที่ยว มีเงินออมสำหรับดูแลสุขภาพในวัยใกล้ฝั่ง มีเงินออมสำหรับการครองชีพอย่างพอเพียง บางคนที่เตรียมตัวดี ยังมีเงินออมสำหรับลงทุนในธุรกิจใหม่ซึ่งเดิมเป็นงานอดิเรกที่ตัวเองมีทักษะ หรือลงทุนในกิจการที่สร้างรายได้และสร้างงานให้ตนเอง เช่น เข้าร่วมใน sharing economy ทำโฮมสเตย์ ขับแท็กซี่ Uber หรือ Grab ทำฟาร์มสมัยใหม่ ตั้งธุรกิจที่ปรึกษา ตั้งองค์กรเอกชนอิสระ ริเริ่ม Startup ขายของออนไลน์ หรือทำกิจกรรมเพื่อสังคม ทั้งหมดนี้หากเริ่มคิดก่อนเกษียณสัก 2-3 ปี ก็จะดีนะคะ ลองคิดดูว่าจะทำอะไรดี สมองจะได้ออกกำลัง
สำหรับผู้หญิง แก่ก็ดีเหมือนกัน เราจะสามารถสวมชุดว่ายน้ำโดยไม่ต้องเขินสังคมอีกแล้ว มีเวลาดูแลความงามและสุขภาพ ที่ควรดูแลเป็นพิเศษคือสุขภาพฟัน เราควรออกกำลังกายมากขึ้น เพราะการออกกำลังกายเป็นการชะลอความแก่และเป็นกระบวนการที่ร่างกายจะได้ซ่อมแซมตัวเอง ทุกวันนี้ผู้เขียนไม่ต้องไปผ่าเข่าก็เพราะว่ายน้ำทุกวัน
นอกจากนี้ ที่อยากแนะนำก็คือ ไหนๆ ก็มีเวลา ขอให้พยายามทำความเข้าใจกับดิจิทัลเทคโนโลยีมากขึ้น เพราะโลกจะเปลี่ยนไปอีกมากและเราต้องตามให้ทัน และระบบการเงินจะเป็นระบบดิจิทัลหมดในไม่กี่ปีข้างหน้า หากเราเป็นคุณป้าดอทคอมเราจะสามารถท่องไปในโลกอินเตอร์เน็ต โดยไม่ถูกหลอกถูกแฮก สมองก็จะได้ไม่เสื่อม แต่ถ้าท่านอยากนั่งสมาธิปลีกวิเวกก็ทำไปเถิด ทำตามที่ใจอยากทำ ทำอะไรที่ไม่เป็นภาระของสังคมและของลูกหลาน
อ.ปราโมทย์บรรยายในงานยุทธศาสตร์วิจัยเรื่องพฤฒพลัง (พลังผู้สูงวัย) เมื่อวันที่ 20 กันยายนที่ผ่านมา ว่า ในอีก 15 ปีข้างหน้า ผู้สูงวัยจะมีสัดส่วนถึงร้อยละ 30 ของประชากรไทยทีเดียว ผู้สูงวัยจะกลายเป็นกลุ่มที่มีพลังทางการเมืองสูงและพลังในฐานะผู้บริโภคสูงขึ้นด้วย ผู้สูงวัยอาจเป็นส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนสังคมและการเมืองที่สำคัญ หรือทำตัวเป็นแกนในการรวมพลและขับเคลื่อนผู้สูงวัยและรุ่นน้องๆ ให้เข้ามาทำอะไรดีๆ ให้กับสังคม แต่พลังเหล่านี้ต้องมาพร้อมกับความรู้ ผู้สูงวัยจึงไม่ควรหยุดที่จะเรียนรู้เรื่องใหม่ๆ เช่น Thailand 4.0 รวมทั้งเรียนรู้ที่จะเข้าใจคนรุ่นใหม่ที่ฟังเพลงไม่เหมือนคนรุ่นเก่า กินอยู่ไม่เหมือนเรา หรือพูดว่ามี Lifestyle ที่แตกต่างจากเรา มีความคิดไม่เหมือนเรา ถ้าเราเข้ากับกิจกรรมคนรุ่นลูกหลานบ้างอย่างสนุกสนาน ก็จะเป็นการชะลออายุไปได้ สาเหตุที่ผู้เขียนจัดฝึกอบรมทางวิชาการอยู่เป็นประจำเพราะชะลออายุและเพิ่มความสามารถทางสมอง
ส่วนภาคเอกชนและรัฐก็ควรเตรียมตัวรับประชากรสูงวัยเช่นกัน ธุรกิจเอกชนจะมีธุรกิจมากมายเกี่ยวกับผู้สูงวัย เช่น นอกจากผลิตสินค้าอุปโภคบริโภคสำหรับผู้สูงอายุแล้ว ผู้สูงวัยยังต้องการผลิตภัณฑ์ทางการเงิน เช่น การออมประเภทต่างๆ (เพื่อที่จะทำให้เราไม่เศร้าใจเมื่อเงินหมดแล้วยังไม่ตาย และก็ไม่สลดใจเมื่อตายแล้วยังใช้เงินไม่หมด) การให้บริการสร้าง จัดการ ขายต่อ อสังหาริมทรัพย์สำหรับผู้สูงวัย โดยมีบ้านที่เหมาะกับการอยู่อาศัยของผู้สูงวัย ซึ่งสามารถขายต่อในตลาดอสังหาริมทรัพย์ของผู้สูงวัยเมื่อสิ้นอายุแล้ว
ภาคส่วนที่สำคัญที่สุดที่จะต้องเตรียมตัวก็คือรัฐบาลนั่นเอง เพราะมีนโยบายมากมายและมาตรการต่างๆ ที่ต้องพัฒนาขึ้นมาใหม่ แก้ไข ปรับปรุง ทั้งนี้ ต้องมีงานวิจัยมารองรับ ร่างยุทธศาสตร์การวิจัยรายประเด็นด้านการพัฒนาศักยภาพสังคมสูงวัยให้เกิดภาวะพฤฒพลังและยังประโยชน์สำหรับประเทศไทยของสภาวิจัยแห่งชาติ ได้เสนอให้มีการประเมินประสิทธิภาพ ความยั่งยืนของโครงการ เงินออมประเภทต่างๆ ระบบบำนาญ พัฒนาต้นแบบกิจการที่เป็นความร่วมมือระหว่างรัฐและเอกชน เพื่อให้เกิดบริการแก่ผู้สูงอายุแบบครบวงจร และด้านความยั่งยืนของธุรกิจ การวางระบบการเงินของผู้สูงอายุเพื่อให้ปลอดภัย และวิจัยเพื่อส่งเสริมให้มีการจ้างงานผู้สูงอายุที่เหมาะสม
ประเด็นสำคัญคือ การออกแบบและเกณฑ์สำหรับการต่ออายุทำงานให้ผู้สูงอายุ ซึ่งอาจจะมีรูปแบบต่างๆ ยกตัวอย่างเช่น งานที่ต้องใช้ประสบการณ์ประเภทสายด่วน เช่น รับปรึกษาเกี่ยวกับระเบียบของรัฐ รับปรึกษาปัญหาชีวิต ผู้สูงวัยอาจทำงานครึ่งเวลาหรือสองในสามของเวลาทำงานโดยใช้เงินบำนาญเป็นเงินเดือน แต่หน่วยงานอาจจะเพิ่มค่าเดินทางและเบี้ยเลี้ยง รวมทั้งจัดพื้นที่และวัสดุอุปกรณ์เพื่ออำนวยความสะดวกในการทำงานให้ งานที่มอบหมายก็อาจทำเป็นข้อกำหนด TOR ภาระงานและผลงาน
ประเด็นสำคัญก็คือ ต้องออกแบบให้การต่ออายุราชการไม่ใช่การต่อยอดอำนาจหรือสร้างระบบทากในราชการ สำหรับผู้สูงวัยที่ไม่มีทักษะอาจเป็นผู้ขายของที่ระลึก ช่วยเก็บค่าธรรมเนียมการใช้หน้าห้องน้ำสาธารณะตามแหล่งท่องเที่ยว โดยรัฐรวมทั้งรัฐท้องถิ่นควรลงทุนในจุดบริการท่องเที่ยวที่มีทั้งร้านอาหาร ปั๊มน้ำมัน ห้องน้ำสะอาด และที่ขายสินค้า OTOP และเป็นแหล่งจ้างงานของผู้สูงวัย
ในด้านสังคม ควรมีการศึกษาพฤติกรรมผู้สูงอายุในการใช้ Social media เพื่อหาแนวทางส่งเสริมการใช้ Social network สื่อสารข้อมูลที่สำคัญให้แก่ผู้สูงวัย ที่สำคัญก็คือ ต้องมีการศึกษาเพื่อพัฒนาบุคลากรที่ดูแลผู้สูงวัย มีกิจกรรมให้ผู้สูงวัยสามารถมีอาชีพเสริม มีทักษะในดิจิทัล เทคโนโลยี สามารถทันต่อโลกการเงินดิจิทัล ศึกษาพฤติกรรมบริโภคของผู้สูงวัย โดยเฉพาะยาและอาหารเสริมเพื่อให้มีความปลอดภัย
ข้อสำคัญผู้สูงอายุต้องเข้าใจว่าสุขภาพร่างกายจิตใจและสมองของเราจะเปลี่ยนแปลงไปตามอายุ เราอาจจะชะลอความสูงวัยได้แต่ก็ต้องยอมรับที่จะทำการเปลี่ยนแปลงชีวิตให้สอดคล้องตามศักยภาพและความเป็นจริงด้วย คือเราไม่จำเป็นต้องทำงานอย่างเดียวกันไปเรื่อยๆ แต่ปรับเวลาและภาระงานให้เหมาะสม
ที่จำเป็นมากก็คือการปรับทัศนคติให้เข้ากับยุคสมัย ทศกัณฐ์จะแคะขนมครก ขี่ม้าชมทะเล ก็ไม่เสียหายอะไร ปล่อยวางเสียบ้าง มิฉะนั้นลูกหลานจะบ่นว่าทำไมแก่ยังไม่ยักตาย อย่ายึดมั่นถือมั่นให้มากไปนัก ให้กำลังใจคนหนุ่มคนสาวบ้าง และช่วยยืดเวลาที่ตนเองยังแข็งแรงอยู่เพื่อสร้างคุณค่าให้กับสังคมอย่างต่อเนื่องก็น่าจะพอใจแล้ว เราจะได้แก่แบบไดโนเสาร์เต่ามีไฟค่ะ
