โรงงานอุตสาหกรรมมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจเป็นที่ทราบดี กล่าวคือเป็นแหล่งผลิต จ้างแรงงาน และเสียภาษีให้รัฐ/องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โรงงานและการจ้างงานส่งผลกระทบทางสังคมและสิ่งแวดล้อมที่น่าสนใจ ทั้งทางด้านบวกและลบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผลกระทบในระดับพื้นที่ (อำเภอ/จังหวัด) นักวิจัยมีความสนใจ “กำลังซื้อ” ของโรงงานและคนทำงาน ในประเด็น “ตัวทวีคูณท้องถิ่น” (local multiplier) จากกิจกรรมต่อเนื่องที่เกิดขึ้นในอำเภอ/จังหวัด เช่น สถานบริการ บ้านเช่าหอพักและอื่นๆ การขยายตัวของเมืองและการจัดบริการสาธารณะของเทศบาล/อบต. ในโอกาสนี้ผู้วิจัยขอนำข้อมูลจากกรมโรงงานฯ เพื่อวิเคราะห์การกระจายของโรงงานมิติพื้นที่ (จังหวัด/อำเภอ) พร้อมข้อสังเกตและวิจารณ์บางประการ
ก่อนอื่นขอขอบคุณกรมโรงงานฯ ที่จัดทำบันทึกข้อมูลขนาดใหญ่ที่มีประโยชน์อย่างยิ่งเกี่ยวกับจำนวนโรงงาน ประเภท ขนาดทุน การจ้างงาน จำแนกลงไปตามพื้นที่จังหวัด/อำเภอที่น่าสนใจอย่างยิ่ง สามารถนำมาวิเคราะห์ผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมสิ่งแวดล้อมและขยายองค์ความรู้หลายศาสตร์ได้เป็นอย่างดี ข้อมูลที่อ้างอิงในที่นี้หมายถึงปี 2563
ต้องยอมรับว่าโรงงานอุตสาหกรรมมิได้กระจายอย่างเท่าเทียมกันในทุกจังหวัด แต่เลือกพื้นที่เนื่องจากเหตุผลต่างๆ กัน อาทิ เลือกทำเลที่เหมาะกับการส่งออกใกล้แหล่งน้ำ/วัตถุดิบ การคมนาคมสะดวก ฯลฯ อีกลักษณะหนึ่งคือความสัมพันธ์ระหว่างโรงงานด้วยกันเอง (โรงงานแม่โรงงานลูก) ความเชื่อมโยงกันด้านการผลิตหรือการตลาด ซึ่งตรงกับคำศัพท์วิชาการว่า industrial agglomeration
จากฐานข้อมูลบันทึกในปี 2563 ระบุว่ามีโรงงานกว่า 5 หมื่นแห่งกระจายทั่วประเทศ นักวิจัยวิเคราะห์ข้อมูลขนาดการจ้างงานและขนาดทุน รูปกราฟที่ 1 แสดงการกระจายของขนาดการจ้างงาน พบว่าเกือบครึ่งหนึ่งเป็นโรงงานขนาดเล็ก (คนงานไม่เกิน 10 คน) โรงงานที่มีการจ้าง 20-50 คนรวมกันเกือบสี่หมื่นแห่ง
รูปภาพที่ 1 จำนวนโรงงานจำแนกตามขนาดการจ้างงาน
นักวิจัยให้ความสำคัญ “มิติพื้นที่” จึงประมวลตัวเลขการกระจุกตัวของโรงงานในแต่ละอำเภอ เพื่อวิเคราะห์ผลกระทบทางสังคมต่อพื้นที่ เชื่อมโยงกับบทบาทของเทศบาล หรือ อบต. ที่มีหน้าที่ให้บริการสาธารณะ การจัดการขยะ/สิ่งแวดล้อมและเก็บภาษี รูปภาพที่ 2 แสดงอำเภอที่มีแรงงานอุตสาหกรรมมากกว่า 50,000 คนขึ้นไป พบว่าส่วนใหญ่กระจุกตัวในจังหวัดปริมณฑล กรุงเทพฯ และภาคตะวันออก เฉพาะอำเภอเมืองสมุทรสาครมีแรงงานอุตสาหกรรมเกือบสองแสนคน ในจำนวนนี้อาจจะเป็นประชากรแฝง แรงงานต่างชาติ
รูปภาพที่ 3 ขนาดของทุนอุตสาหกรรมที่กระจายลงพื้นที่อำเภอ
ข้อมูลที่ของโรงงานอุตสาหกรรมนอกเหนือจากช่วยวิเคราะห์ “ภาพใหญ่” ระดับชาติ การส่งออกหรือนำเงินตราต่างประเทศเข้ามา ยังช่วยให้ความรู้ระดับจุลภาค ในที่นี้นักวิจัยสนใจผลกระทบด้านสังคม-เศรษฐกิจ-และสิ่งแวดล้อมระดับอำเภอ เช่น อยากรู้ว่า “ตัวทวีคูณท้องถิ่น” มากน้อยเพียงใด แรงงานอพยพและครอบครัวต้องการที่อยู่อาศัย โรงเรียน และสถานพยาบาลเพียงใด พฤติกรรมการใช้จ่ายของแรงงานและครอบครัว (ไทยและต่างชาติ) และการส่งเงินกลับจังหวัดภูมิลำเนาเป็นอย่างไร? ในเขตอำเภอที่มีโรงงานจำนวนมาก ช่วยให้รัฐเก็บภาษีได้มากน้อยเพียงใด? การจัดบริการสาธารณะของเทศบาล ตลอดจนปัญหาทางสังคม (หากมี) เป็นโจทย์วิจัยที่จะพยายามค้นคว้าต่อไป
ดิเรก ปัทมสิริวัฒน์
ภคพร วัฒนดำรงค์
พิชิต รัชตพิบุลภพ
