แรงงานผู้สูงอายุกับกิ๊ก

เรื่องนี้ไม่เกี่ยวกับกิ๊กที่หมายถึงคู่เที่ยวคู่นอนชั่วคราว อันนี้เป็นเรื่องของแรงงานครับ ไม่ใช่เรื่องใต้เข็มขัด

คำว่ากิ๊กในที่นี้หมายถึงงานแบบชั่วคราว ซึ่งมาจากคำว่าGigs, Gig workers หรือ Gig economy ในภาษาอังกฤษ

ที่มาของคำว่า Gig นั้น Geoffry Nunberg (2016) นักภาษาศาสตร์ชาวอเมริกันซึ่งเป็นศาสตราจารย์กิตติคุณที่ UC Berkeley’s School of Information และ Stanford เล่าว่ามีมากว่า 1 ศตวรรษแล้วโดย Gig เป็นสแลงในกลุ่มนักดนตรีหมายถึงการเดตหรือนัดหมายพบกันแต่ก็ไม่ค่อยเป็นที่แพร่หลายจนกระทั่งช่วงปี 2493 หรือประมาณกว่า 70 ปีมาแล้ว เมื่อกลุ่ม hipsters และ Beats (คนรุ่นแรกๆ หรือรากเหง้าของฮิปปี้หรือบุปผาชนในอเมริกาเมื่อ 50-60 ปีก่อน) ใช้คำนี้เพื่อหมายถึงงานอะไรก็ได้เพื่อให้ร่างกายและจิตวิญญาณอยู่ด้วยกัน ไม่ได้ให้ความสำคัญกับรายได้ระยะยาว

การใช้คำว่ากิ๊กในตอนแรกๆ Nunberg พบจากงานของ Jack Kerouac (แจ๊ค เครูแอค) นักเขียนนวนิยายและกวีชาวอเมริกันผู้บุกเบิกคนกลุ่ม hipsters และ Beats ซึ่งพูดถึงกิ๊กของเขาโดยหมายถึงการทำงานชั่วคราวเป็นคนเบรกรถไฟที่สถานีรถไฟซานโฮเซ่ Nunberg อธิบายว่ากลุ่ม hipsters เรียกงานว่าเป็นกิ๊กเพื่อแสดงออกว่างานนั้นไม่ได้สำคัญต่อชีวิตของพวกเขา

ในสมัยโน้นงานจริงๆ แบบถาวร จ่ายงาม พร้อมกับสิทธิประโยชน์เป็นสิ่งที่ใครๆ ก็อยากได้ ดังนั้น การที่ hipsters เดินหนีงานดีๆ ที่มั่นคงอย่างนั้นเป็นการกระทำที่ดูเป็นฮีโร่และชวนเพ้อฝัน โดยเฉพาะใครที่ได้อ่านบทกวีของ Kerouac ในสมัยนั้น

ในช่วง 3-4 ทศวรรษที่ผ่านมา คำว่า “กิ๊ก” จึงมาเป็นสแลงที่นิยมใช้เรียกงานชั่วคราว โดยในสมัยนั้นตัวอย่างของแรงงานกิ๊ก คือ ลูกจ้างอิสระ (freelancers) ผู้รับเหมาอิสระ แรงงานรายโครงการ และแรงงานชั่วคราวหรือนอกเวลา รวมทั้งแรงงานตามสั่ง (on-call workers) แรงงานตามฤดูกาล ลูกจ้างชั่วคราว อาสาสมัคร และที่ปรึกษารับจ้าง (Dale 2022) ทั้งนี้ งานกิ๊กไม่จำเป็นต้องเป็นแรงงานแพลตฟอร์มที่มีแพลตฟอร์มเป็นคนกลางเสมอไป เพราะผู้ต้องการทำงานกิ๊กอาจมีการติดต่อโดยตรงกับผู้ว่าจ้างหรือผ่านคนรู้จัก เดินเข้าไปของาน หรือด้วยวิธีอื่นก็ได้ ทั้งนี้ แรงงานกิ๊กอาจเป็นส่วนหนึ่งของแรงงานนอกระบบแต่แรงงานนอกระบบบางชนิดก็ไม่จำเป็นต้องเป็นงานกิ๊ก เช่นแรงงานเกษตรซึ่งทำงานตลอดปี หรือเต็มเวลาในช่วงฤดูเพาะปลูก หรือแรงงานอิสระเช่นขายอาหารตามสั่ง หรือก๋วยเตี๋ยว ที่สามารถทำงานได้ตลอดปีหรือแรงงานในครอบครัวก็ไม่ใช่กิ๊ก

ยุคปัจจุบัน งานกิ๊กกลับมาเป็นที่นิยมเนื่องจากระบบเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมยุคใหม่ที่ปรับไปสู่ระบบดิจิทัลตามวิวัฒนาการของระบบสารสนเทศ ระบบอินเตอร์เน็ตและสมาร์ทโฟนทำให้เกิดตลาดแรงงานชั่วคราวทั้งที่ผ่านแพลตฟอร์มและไม่ผ่าน นอกจากนั้นแล้วสถานการณ์วิกฤตเศรษฐกิจ เช่น วิกฤตการณ์การเงินในเอเชีย หรือ “วิกฤตต้มยำกุ้ง” ปี 2540 วิกฤตการเงินปี 2552 และการระบาดของโควิด-19 ทำให้คนจำนวนมากถูกเลิกจ้างจากงานประจำและต้องหันมาทำงานชั่วคราวหรือทำงานหลายๆ ชิ้นพร้อมๆ กัน นอกจากนั้นแล้วกิ๊กส่วนหนึ่งก็เกิดจากการเปลี่ยนแปลงทัศนคติของคนรุ่นใหม่ที่ต้องการอิสระและความยืดหยุ่นในการทำงานมากขึ้น มีความเบื่อหน่ายกับงานบริษัทและสภาพแวดล้อมการทำงานที่ไม่ยืดหยุ่น

ในกลุ่มประเทศ OECD พบว่า ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาตัวเลขแรงงานกิ๊กในหลายประเทศเติบโตอย่างมาก เช่น อเมริกา ช่วงปี 2558-2562 อัตราการเพิ่มขึ้นเฉลี่ยร้อยละ 15 โดยปี 2562 มีแรงงานกิ๊กประมาณ 57 ล้านคน คิดเป็นร้อยละ 35 ของแรงงานทั้งประเทศ สหราชอาณาจักร ช่วงปี 2559-2562 จำนวนแรงงานกิ๊กเพิ่มขึ้นเท่าตัว ส่วนประเทศจีนมีแรงงานกิ๊กประมาณ 200 ล้านคนทั่วประเทศ คิดเป็น 1 ใน 4 ของแรงงานชาวจีนทั้งหมด ทั้งนี้ ตัวเลขแรงงานกิ๊กอาจจะวัดยากเนื่องจากไม่มีนิยามที่ชัดเจน

สำหรับผู้สูงอายุในอเมริกา ปัจจัยของการทำงานกิ๊กนอกเหนือจากที่กล่าวไปแล้วยังมีความเหลื่อมล้ำของรายได้ซึ่งทำให้ไม่สามารถมีเงินออมเพียงพอสำหรับวัยเกษียณ และความล้มเหลวของระบบบำนาญที่ไม่สามารถให้รายได้ที่พอเพียงสำหรับวัยหลังเกษียณ รวมทั้งการที่คนมีอายุยืนยาวขึ้นทำให้อาจต้องทำงานนานขึ้นและมีชีวิตหลังเกษียณยาวนานขึ้นและมีความจำเป็นต้องมีรายจ่ายเพื่อการบริโภคมากขึ้น

แรงงานกิ๊กอาจจำแนกเป็น 3 รุ่นหลักๆ ตามกลุ่มอายุเรียงจากรุ่นใหม่ไปหาคนรุ่นเก่าคือผู้สูงอายุ (โดยอิงกับการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญสำหรับงานกิ๊กสมัยใหม่) ได้ดังนี้

1) คนรุ่นใหม่ที่ Strauss & Howe (1991) เรียกว่ารุ่น Millennials หรือเจนวาย (Generation Y) นักวิชาการบางกลุ่มเรียกรุ่นนี้ว่า Net generation คือคนที่เกิดในช่วงปี 2523-2540 อายุประมาณ 20-40 คนรุ่นนี้เติบโตมาพร้อมกับเทคโนโลยีดิจิทัล ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงและค่านิยมที่แตกต่างระหว่างรุ่นปู่ย่าตายาย กับรุ่นพ่อแม่ โดยรับเอาความเจริญรุดหน้าของเทคโนโลยีดิจิทัลเข้ามาแทรกอยู่ในการดำรงชีวิตประจำวัน มีการค้นหางานตามอุดมคติได้รวดเร็วส่งผลให้พวกนี้เปลี่ยนงานบ่อย รุ่นนี้จึงเป็นกลุ่มหลักของงานกิ๊กแบบอิสระและคนทำงานตามสัญญา ในอเมริการ้อยละ 38 ของแรงงานกิ๊กอายุระหว่าง 18-34

2) รุ่นเจนเอ็กซ์ (Generation X) เป็นรุ่นก่อนเจนวาย คนรุ่นนี้เกิดในช่วงปี 2508-2522 อายุประมาณ 40-55 ปี หลังรุ่น Baby Boomer ชีวิตจึงไม่ยากลำบากเพราะพ่อแม่สร้างสมบัติไว้แล้ว มีความมั่นคงในชีวิตสูง เริ่มใช้ชีวิตเกี่ยวข้องกับเทคโนโลยี เช่น คอมพิวเตอร์ วิดีโอเกม โทรศัพท์มือถือ ชอบอะไรง่ายๆ ไม่ต้องเป็นทางการ ให้ความสำคัญกับความสมดุลระหว่างงานกับครอบครัว มีแนวคิดและการทำงานในลักษณะรู้ทุกอย่างทำทุกอย่างได้เพียงลำพังไม่พึ่งพาใคร เป็นตัวของตัวเองสูง มีความคิดเปิดกว้าง มีความคิดสร้างสรรค์ ในอเมริกามีคนรุ่นนี้ประมาณร้อยละ 30 ของแรงงานกิ๊กทั้งหมด

3) รุ่น Baby Boomer หรือรุ่นเด็กเกิดมากในยุคสิ้นสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นรุ่นก่อนเจนเอ็กซ์ หมายถึงคนที่เกิดระหว่างปี 2489-2507 ปัจจุบันอายุประมาณ 55-75 ปี ซึ่งก็คือผู้สูงอายุในปัจจุบันและน่าจะมีจำนวนมากถึงร้อยละ 20-30 ของประชากรในประเทศสังคมสูงวัย รุ่นนี้เป็นพวกที่มีชีวิตเพื่อการทำงาน เคารพกฎเกณฑ์กติกา มีความอดทนสูง ทุ่มเทให้กับการทำงานและองค์กรมาก สู้งาน พยายามคิดและทำอะไรด้วยตัวเอง เป็นพวก “อนุรักษนิยม” ที่เคร่งครัดในขนบธรรมเนียมประเพณีแต่เสียดายที่ประเทศไทยไม่มีข้อมูลการทำงานกิ๊กของคนกลุ่มนี้

Elizabeth White นักวิชาการด้านสังคมสูงวัยในอเมริกากล่าวว่างานกิ๊กไม่ได้มีไว้สำหรับเจนวาย หรือเจนเอ็กซ์เท่านั้น เพราะผู้สูงวัยในอเมริกามีโอกาสสูงในการทำงานกิ๊กเนื่องจากหลังจากเกษียณส่วนใหญ่ยังไม่อยากเลิกทำงาน จึงเป็นเหตุให้งานกิ๊ก (งานรับจ้างอิสระ งานสัญญาจ้างระยะสั้น งานนอกเวลา) เข้ามามีบทบาทเพราะแรงงานผู้สูงอายุสามารถทำงานกิ๊กได้สตางค์ใช้และทำงานอย่างมีอิสรภาพหลังเกษียณ ซึ่งเหตุผลหลักของแรงงานผู้สูงอายุที่มาทำงานกิ๊ก นอกจากเรื่องเงินแล้วก็คือไม่อยากอยู่ว่าง ต้องการหากิจกรรมแปลกใหม่ทำ มีบทบาท มีการใช้ความรู้ความคิดต่อไปอีกระยะหนึ่ง ได้พบปะผู้คน และมีรายได้เพิ่มจากบำนาญ

ปัจจุบัน ผู้สูงอายุในอเมริกาหันมาทำงานกิ๊กมากขึ้น ศูนย์วิจัยเศรษฐกิจและนโยบายของอเมริกาพบว่าผู้สูงอายุเป็นกลุ่มสำคัญของการจ้างงานตามสัญญาระยะสั้นที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในอเมริกา และธนาคาร JP Morgan Chase พบว่าในปี 2561 มีผู้สูงอายุราวครึ่งล้านคนทำงานกิ๊กแบบออนไลน์ เนื่องจากความยืดหยุ่นของงานกิ๊กทำให้ผู้สูงอายุสามารถใช้ชีวิตหลังเกษียณอย่างมีความสุข (มีพฤฒิพลัง) และมีเงินพิเศษใช้ โดยไม่ต้องคิดไปริเริ่มทำธุรกิจอะไรใหม่ซึ่งมีความเสี่ยงสูงสำหรับผู้สูงอายุ

ในประเทศไทย แรงงานผู้สูงอายุกับกิ๊กยังไม่เป็นที่พูดถึงกันมากนัก อาจจะเนื่องจากโครงสร้างทางประชากรและแรงงานของผู้สูงอายุและการเข้าถึงสื่อดิจิทัลและทักษะด้านเทคโนโลยีสารสนเทศตลอดจนความไม่ปลอดภัยของระบบอินเตอร์เน็ตในประเทศไทย (โดยเฉพาะภัยจากมิจฉาชีพที่หลอกลวงผ่านระบบอินเตอร์เน็ตซึ่งสภาพัฒน์พบว่าในปี 2564 ประเทศไทยมีการใช้โทรศัพท์เพื่อหลอกลวงมากกว่า 6.4 ล้านครั้ง เพิ่มขึ้นถึง 270% และมีข้อความ SMS หลอกลวงเพิ่มขึ้น 57% ในกรณีกลุ่ม Baby Boomer แม้จำนวนครั้งที่ถูกหลอกน้อยกว่ากลุ่มอื่นแต่มีมูลค่าความเสียหายเฉลี่ยต่อครั้งสูงที่สุด) อาจกล่าวได้ว่า สิ่งสำคัญสำหรับงานกิ๊กในปัจจุบันคือโซเชียลมีเดียซึ่งเป็นเหมือนดาบ 2 คมในสังคมไทย

งานกิ๊กมีหลายรูปแบบและหลายระดับ ตั้งแต่ระดับวิชาชีพ ช่างเทคนิค แรงงานทักษะ และแรงงานไร้ทักษะดังได้กล่าวไปแล้วข้างต้น ปัจจุบันอาจแบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ ซึ่งอาจจะทำงานออนไลน์หรือไม่ก็ได้ คือ 1) ลูกจ้างอิสระ ในระดับวิชาชีพมีงานหลากหลาย เช่น เขียนเนื้อหาหรือโฆษณา ออกแบบกราฟิก ทำบัญชีหรือกฎหมาย แปลเอกสาร อาจารย์พิเศษ ยื่นเสียภาษี ขณะที่ระดับทักษะน้อยลง สามารถทำงาน deliveries เลี้ยงเด็กหรือเฝ้าบ้าน ผู้ช่วยพยาบาล งานก่อสร้าง ฯลฯ และ 2) ที่ปรึกษารับจ้างและทำงานตามสัญญาระยะสั้น รับให้คำปรึกษาธุรกิจสตาร์ตอัพ SMEs หรือทำงานวิจัย เป็นต้น

ทีนี้ถ้าเรามาดูโครงสร้างแรงงานผู้สูงอายุไทยจะเห็นว่ายังไม่ค่อยเอื้อต่องานกิ๊กบางประเภทนัก คือ

ในปี 2564 มีแรงงานผู้สูงอายุ 4.9 ล้านคน จากจำนวนผู้สูงอายุ 13.2 ล้านคน (ร้อยละ 20 อยู่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ)

ส่วนใหญ่ (ร้อยละ 76) ไม่มีการศึกษา/ต่ำกว่าประถมศึกษา

ร้อยละ 61 มีอาชีพเกษตรและประมง รองลงมา ร้อยละ 18 เป็นพนักงานบริการ ร้อยละ 8 เป็นช่างฝีมือ และร้อยละ 13 เป็นแรงงานไร้ฝีมือและอื่นๆ

ร้อยละ 64 ประกอบอาชีพส่วนตัวและร้อยละ 21 เป็นผู้ช่วยธุรกิจในครอบครัวโดยไม่ได้ค่าจ้างและมีเพียงร้อยละ 21 ที่ทำงานเป็นลูกจ้าง

ร้อยละ 87 เป็นแรงงานนอกระบบ

มีผู้ได้รับบำนาญประกันสังคม 4 แสนคน เป็นสมาชิกกองทุน กบข. 1.2 ล้านคน และผู้รับเบี้ยยังชีพ 10.5 ล้านคน

ข้อจำกัดคืองานกิ๊กบางอย่างประเภทไรเดอร์ หรืองานกรรมกรอาจจะไม่เหมาะกับผู้สูงอายุและในยุค 4.0 โลกของงานกำลังเปลี่ยนไปและผู้สูงอายุอาจจะต้องมีการปรับตัว ปรับเปลี่ยนทักษะและวิธีการทำงานบ้าง ก็ทำเท่าที่ทำได้และทำแล้วมีความสุขครับ

การเลือกตั้งกำลังใกล้เข้ามา พรรคการเมืองไหนช่วยหากิ๊กให้ผู้สูงอายุได้น่าจะได้คะแนนนิยมไม่น้อยนะครับ

สราวุธ ไพฑูรย์พงษ์
[email protected]