เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา คณะรัฐประหารพม่าเพิ่งปล่อยตัวนักโทษมากถึง 6,000 คนทั่วประเทศ ในจำนวนนี้มีนักโทษการเมือง ชาวต่างชาติ 4 คน และบรรดาคนดังที่ถูกจับกุมด้วยข้อหาการเมืองอีกจำนวนหนึ่ง เป็นการอภัยโทษเนื่องในวันชาติ 17 พฤศจิกายน
ในบรรดาชาวต่างชาติที่ได้รับการปล่อยตัวในครั้งนี้ มี วิกกี้ โบว์แมน (Vicky Bowman) อดีตเอกอัครราชทูตอังกฤษประจำพม่า และฌอน เทอร์เนล นักเศรษฐศาสตร์ชาวออสเตรเลีย และอดีตที่ปรึกษาทางเศรษฐกิจแก่รัฐบาล NLD นอกจากนี้ ยังมี โทรุ คูโบตะ (Toru Kubota) ผู้กำกับภาพยนตร์ชาวญี่ปุ่น และจ่อ เท อู (Kyaw Htay Oo) นักพฤกษศาสตร์คนสำคัญที่ถือสัญชาติอเมริกัน ก็ถูกปล่อยตัวและเนรเทศออกนอกพม่าเช่นกัน แต่ในขณะเดียวกันก็ยังมีนักโทษในเรือนจำทั่วพม่าอีกกว่า 13,000 คน
ในการอภัยโทษประจำปีครั้งนี้ ฌอน เทอร์เนลน่าจะเป็นคนระดับ “ไฮโปรไฟล์” ที่ได้รับความน่าสนใจที่สุด ส่วนหนึ่งเพราะเขาเป็นชาวต่างชาติที่ถูกควบคุมตัวยาวนานที่สุด เขาถูกควบคุมตัวมาตั้งแต่วันแรกๆ ที่เกิดรัฐประหารในต้นเดือนกุมภาพันธ์ 2021 เท่ากับว่าเขาใช้เวลาในเรือนจำนานถึง 650 วัน ณ เรือนจำอินเส่ง ชานเมืองย่างกุ้ง เทอร์เนลเดินทางกลับออสเตรเลียทันที และขอบคุณความช่วยเหลือจากรัฐบาลออสเตรเลีย โดยเฉพาะแองเจลา คอร์ครัน (Angela Corcoran) หัวหน้าคณะทูตออสเตรเลียประจำพม่า ที่พยายามเจรจากับคณะรัฐประหารและดำเนินเรื่องให้เทอร์เนลเดินทางกลับมาตุภูมิอย่างปลอดภัย
จากบทสัมภาษณ์เทอร์เนล ที่รวบรวมโดยอแมนดา ฮอดจ์ (Amanda Hodge) แห่งสำนักข่าว The Australian สภาพความเป็นอยู่ในเรือนจำอินเส่งเข้าขั้นย่ำแย่ เทอร์เนลติดโควิดถึง 5 ครั้งภายในเรือนจำ และถูก “ขังเดี่ยว” นานหลาย เดือน ภายในห้องขังเดี่ยวที่ไม่มีหน้าต่างและไม่มีพื้นที่ให้ขับถ่าย เทอร์เนลยังต้องใส่โซ่ตรวนที่ข้อเท้า และได้ยินนักโทษการเมืองคนอื่นๆ ถูกซ้อมและกรีดร้องโหยหวนด้วยความทุกข์ทรมาน
วิคกี้ โบว์แมน ได้รับการปล่อยตัวพร้อมกับสามี เทง ลิน ศิลปินและนักเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตยชื่อดัง ทั้งโบว์แมนและเทง ลินถูกเนรเทศออกจากพม่าเช่นกัน นอกจากชาวต่างชาติทั้ง 4 คน ยังมีนักโทษอีก 985 คนที่ถูกปล่อยตัวจากเรือนจำอินเส่ง รวมทั้งนักเคลื่อนไหวทางการเมืองจากยุคปี 1988 อย่างเมี๊ยะ เอ (Mya Aye) หม่อง ธา โช (Maung Tha Cho) นักเขียน พระ และนักเคลื่อนไหวต่อต้านรัฐประหาร ปยิน ญา ธีหะ (Pyin Nyar Thiha) หรือ ฉ่วย ญา วา สะยาดอ (Shwe Nya Wah Sayadaw) คนเหล่านี้ถูกจับกุมตั้งแต่วันแรกที่เกิดรัฐประหาร
การปล่อยตัวนักโทษครั้งนี้เป็น “เซอร์ไพรส์” สำหรับนักโทษหลายๆ คน หลายคนตั้งข้อสังเกตว่าการอภัยโทษนี้มาจากความกดดันของอาเซียนและนานาชาติ โดยเฉพาะในบรรยากาศที่มีการประชุมเอเปคที่ไทยในช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน เพื่อลดความตึงเครียดและอาจจะเป็นยุทธศาสตร์ส่วนหนึ่งเพื่อกรุยทางไปสู่การเลือกตั้งทั่วไป ที่คณะรัฐประหารแสดงเจตจำนงว่าจะจัดขึ้นในเร็วๆ นี้
แน่นอนว่าในกลุ่มนักโทษที่ถูกปล่อยตัวออกมา แม้จะมีนักเคลื่อนไหวคนสำคัญๆ อยู่บ้าง แต่ยังไม่มีท่าทีว่าคณะรัฐประหารจะปล่อยตัวนักโทษการเมืองคนสำคัญที่สุดอย่าง ด่อ ออง ซาน ซูจี รวมทั้งแกนนำพรรค NLD คนอื่นๆ แต่อย่างใด แต่ยังมีสมาชิกพรรค NLD บางส่วน ที่ได้รับเสรีภาพในครั้งนี้ ได้แก่ เมี้ยว ยุ้น (Myo Nyunt) โฆษกคณะกรรมการบริหารกลางของพรรค และจ่อ โฮ (Kyaw Ho) ที่ปรึกษาด้านกฎหมายของพรรค
นอกจากนี้ ยังมีนักข่าวจากหลายสำนัก และคนดังในวงการบันเทิงพม่า เช่น พเว พเว (Phway Phway นักแสดงหญิง) นิ นิ ขิ่น ซอ (Ni Ni Khin Zaw) นักร้องชื่อดัง และนาง ขิ่น เซยาร์ (Nang Khin Zeyar) และยุน วดี ลวิน โม (Yun Waddy Lwin Moe) ซึ่งล้วนเป็นดารานักแสดง คนในแวดวงบันเทิงทั้งหมดในลิสต์นี้ถูกดำเนินคดีจากกฎหมายอาญามาตรา 505 (a) นอกจากถูกปล่อยตัวออกมาแล้ว คณะรัฐประหารยังยกโทษให้ทั้งหมดด้วย
นิรโทษกรรมในปีนี้ได้รับความสนใจจากประชาคมโลกอย่างมาก ทูตพิเศษกัมพูชาประจำพม่าออกมาแถลงการณ์ตอบรับว่าการปล่อยตัวนักโทษเป็น “การแสดงท่าทีในทิศทางที่ถูกต้อง” และเป็นการส่งสัญญาณที่ดี ในแถลงการณ์จากกัมพูชายังกล่าวด้วยว่า ปรัก สุคน ทูตพิเศษของอาเซียน จะเดินทางไปเยือนพม่าเป็นครั้งที่ 3 ในปีนี้ และจะเป็นครั้งสุดท้ายสำหรับกัมพูชาในฐานะประธานอาเซียน สุคนมีแผนเดินทางไปเยือนพม่ามาตั้งแต่เดือนกันยายน แต่ก็เลื่อนมาหลายเดือน แต่ด้วยท่าทีล่าสุดของพม่าที่อาเซียนมองว่าเป็นที่น่าพอใจ การไปเยือนพม่าในครั้งนี้ของทูตพิเศษของสุคนจึงมีความสำคัญมากเป็นพิเศษ
ท่าทีของรัฐบาลคู่ขนาน NUG ก็เป็นไปในเชิงบวกเช่นกัน แต่ NUG ก็ย้ำว่าแม้การปล่อยตัวนักโทษการเมืองจะเป็นเรื่องที่น่ายินดี แต่ไม่ใช่สิ่งที่ควรจะเฉลิมฉลอง เพราะนักโทษเหล่านี้ไม่ควรเข้าไปอยู่ในเรือนจำตั้งแต่แรก ดังที่กล่าวไปข้างต้นว่าช่วงเวลาของการนิรโทษกรรมดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงเดียวกับที่มีการประชุมเอเปคที่ไทย ในสถานการณ์ที่มีผู้นำประเทศมาร่วมประชุมในประเทศเพื่อนบ้านพม่า ท่าทีของคณะรัฐประหารในครั้งนี้อาจเป็นเพียงความพยายามผ่อนคลายความตึงเครียดกับประชาคมโลก หลังจากที่ก่อนหน้านี้เกิดโศกนาฏกรรมเมื่อกองทัพพม่าเปิดฉากโจมตีทางอากาศท่ามกลางคอนเสิร์ตฉลองวันชาติในรัฐกะฉิ่น จนเป็นเหตุให้มีประชาชนเสียชีวิตหลายสิบคน
ในความเป็นจริง การนิรโทษกรรมในลักษณะนี้ก็เกิดขึ้นทุกปี แต่ความพิเศษที่สังเกตได้ชัดเจนในปีนี้คือมีชาวต่างชาติคนสำคัญๆ ที่ถูกปล่อยตัวออกมาด้วย ซึ่งไม่ใช่เรื่องบังเอิญ หรือเป็นเพียงการแสดงมิตรจิตมิตรใจของคณะรัฐประหารแบบธรรมดาอย่างแน่นอน เพราะรัฐบาลออสเตรเลียพยายามกดดันพม่าให้ปล่อยตัวฌอน เทอร์เนลมาตั้งแต่ต้น แต่ก็เลือกควบคุมตัวเขามานานถึง 650 วัน และเลือกมาปล่อยตัวในช่วงเวลานี้
นอกจากนี้ การปล่อยตัวนักโทษไม่ใช่เครื่องการันตีว่าคณะรัฐประหารและกองทัพพม่าจะไม่เปิดฉากประชาชน และกองกำลังกลุ่มชาติพันธุ์อีก วงจรการจัดการปัญหาการเมืองแบบพม่าประเภท “จับแล้วปล่อย” ก็ยังจะมีให้เห็นต่อไป จนกว่าผู้นำพรรค NLD จะถูกปล่อยตัวออกมา คงพูดได้ยากว่าคณะรัฐประหารต้องการนำประเทศกลับสู่สภาพปกติ ดังที่เกริ่นไปข้างต้นว่าในอนาคตอันใกล้คงมีการเลือกตั้งเกิดขึ้น แต่ก็จะเป็นการเลือกตั้งที่ถูกควบคุมอย่างเข้มงวด และเป็นการเลือกตั้งที่มีจุดประสงค์เพียงรักษาอำนาจของกองทัพให้คงอยู่ต่อไป มิใช่ความจริงใจหรือความต้องการนำพม่ากลับไปสู่ครรลองประชาธิปไตยอีก
ลลิตา หาญวงษ์
