ภาพเขียนสีมีอายุราว 2,500 ปีมาแล้ว ที่ผาแต้ม อ. โขงเจียม จ. อุบลราชธานี นาย พเยาว์ เข็มนาค (ข้าราชการบำนาญ) เป็นผู้คัดลอกไว้ขณะรับราชการกรมศิลปากร ราว พ.ศ. 2524-2525 มีพิมพ์รวมในหนังสือ ศิลปะถ้ำผาแต้มโขงเจียม กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2532
ต้นฉบับคัดลอกภาพเขียนสีผาแต้ม บัดนี้ไม่มีแล้ว เพราะย่อยยับดับสลายหายสูญทั้งหมด ดังคำบอกเล่าด้วยตัวเองของนายพเยาว์ ดังนี้
“ใช้แผ่นพลาสติกใส ทาบบนหน้าผาที่มีภาพเขียน ขึงด้วยเชือก แล้วนำปากกาเมจิกหลายๆ สีมาลอกลายเส้นตามขนาดจริง
ความยาวหน้าผาที่มีภาพประมาณ 180 เมตร ขึงพลาสติกทีเดียวไม่ได้ก็ต้องค่อยๆ ทำทีละจุด
แต่น่าเสียดายที่ต้นฉบับไม่อยู่แล้ว เพราะเป็นพลาสติกพับฝากไว้ในโกดังที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง ผ่านไป 1-2 ปี เนื้อพลาสติกและเส้นหมึกติดกันเป็นปึก ไม่มีใครดูแล”
[มติชน ฉบับวันเสาร์ที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2559 หน้า 9]
ผาแต้ม เป็นคำรวมหรือชื่อรวมแหล่งภาพเขียน อ. โขงเจียม จ. อุบลราชธานี โดยมีเป็นหย่อมๆ ต่อเนื่องกัน มีชื่อแต่ละหย่อมต่างกันตามลำดับว่า ผาขาม, ผาแต้ม, ผาหมอนน้อย, ผาหมอน แต่เป็นที่รู้จักมากและกว้างขวางคือ ผาแต้ม
ผาแต้ม หมายถึง หน้าผา หรือแผ่นหน้าผา มีรูปวาดเป็นลวดลายเส้นสายต่างๆ [แต้ม เป็นคำลาว แปลว่า วาดเส้นสายลวดลาย เช่น ฮูปแต้ม (หรือรูปแต้ม) คือ รูปวาด]
ชื่อผาแต้ม คล้ายกับ ผาลาย แหล่งภาพเขียนราว 2,500 ปีมาแล้ว มีมหึมาบนหน้าผา ที่มณฑลกวางสี ทางภาคใต้ของจีน และน่าจะมีส่วนเกี่ยวข้องกันอย่างใดอย่างหนึ่ง
ของดีมีอยู่ รู้แล้วต้องร่วมกันดูแลรักษา
ต้นฉบับคัดลอกภาพเขียนผาแต้ม เทียบได้กับสมุดข่อยคัดลอกวรรณกรรมโบราณ หรืองานคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังในโบสถ์วิหาร เพราะภาพเขียนบนเพิงผาหรือในถ้ำอยู่ในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทำพิธีกรรมในศาสนาผีของคนดั้งเดิม (ยุคก่อนประวัติศาสตร์) เทียบได้กับโบสถ์วิหาร (ยุคประวัติศาสตร์)
ภาพคัดลอกลวดลายที่ผาแต้มไม่ควรถูกทอดทิ้งตั้งแต่แรก เมื่อทอดธุระทิ้งไปแล้วก็ควรทำใหม่ เพราะมีคุณค่าในตัวเองอย่างน้อย 3 ประการ
1. เป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ การอธิบายความหมายของภาพเขียนยังไม่สมบูรณ์ ไม่ยุติ ต้องทักท้วงถกเถียงอีกมาก จึงยิ่งสำคัญมาก แม้จะอ้างว่าพิมพ์ทั้งหมดแล้วในหนังสือ แต่ต้นฉบับก็ต้องเก็บรักษาอย่างดีด้วยสำนึกทางประวัติศาสตร์โบราณคดี
2. เป็นทรัพยากรท่องเที่ยว ถ้าเมืองอุบลจัดแสดงไว้ที่ไหนสักแห่งก็จะกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวคลาสสิคมากๆ ตรงนั้นทันที
3. เป็นพลังสร้างสรรค์งานศิลปกรรมร่วมสมัย ถ้าคนมีพลังได้เห็นภาพรวมแม้จะคัดลอกก็ยังดี เพราะเข้าถึงของจริงไม่ง่าย
