ประจวบคีรีขันธ์ เป็นชื่อใหม่ สมัย ร. 4 ครอบคลุมพื้นที่ยาวตามแนวเหนือใต้ เลียบฝั่งทะเลอ่าวไทยทางตะวันออก กับทางตะวันตกเลียบทิวเขาพรมแดนไทย-พม่า
ราว 2,000 ปีมาแล้ว (หรือราว พ.ศ. 500) ไม่พบหลักฐานว่าบริเวณประจวบคีรีขันธ์ มีชื่อเรียกอะไร?
แต่มีทิวเขาสามร้อยยอด และช่องสิงขร เป็นแลนด์มาร์กหลักหมายสำคัญมาก (อยู่ทางเหนือของ อ. ทับสะแก กับ อ. บางสะพาน จ. ประจวบฯ)
สามร้อยยอด
ทิวเขาสามร้อยยอด (อ. สามร้อยยอด จ. ประจวบฯ) มีภาพเขียนสีอายุไม่น้อยกว่า 2,000 ปีมาแล้ว เล่าเรื่องพิธีเลี้ยงผีบรรพชน เพื่อขอความอุดมสมบูรณ์ในพืชพันธุ์ธัญญาหาร มีรูปคนสวมหน้ากาก
- เป็นศูนย์กลางทำพิธีกรรมของชุมชนคนดั้งเดิมอยู่พื้นที่โดยรอบนั้น
- เป็นแลนด์มาร์กหลักหมายของกลุ่มชาติพันธุ์เดินเรือเลียบชายฝั่ง จากทะเลจีนเข้าอ่าวไทย เพื่อจอดเรือแล้วขนสิ่งของขึ้นบกผ่านช่องสิงขรไปลงทะเลอันดามัน (และในทางกลับกันด้วย)
สมัยหลังๆ เมื่อมีค้าสำเภากับจีน เป็นเส้นทางสำเภาจีน เขาสามร้อยยอดจึงเกี่ยวข้องกับนิทานเรื่องตาม่องล่าย
สามร้อยยอด หมายถึง ทิวเขาหินปูนต่อกันเป็นพืดยืดยาว มียอดเขาเรียงรายราว 300 ยอด ได้ชื่อจากนิทานท้องถิ่นอ่าวไทยเรื่องท้าวม่องไล่ หรือ ตาม่องไล่
ชื่อ “สามร้อยยอด” ได้จากนิทานท้องถิ่นอ่าวไทย เรื่อง ท้าวม่องไล่ หรือ ตาม่องไล่ เรียกทิวเขา ที่ อ. สามร้อยยอด จ. ประจวบคีรีขันธ์ มีเจตนาเรียกขานเพื่อจะบอกจำนวนและขนาดว่า “มาก” กว่าที่อื่นๆ เท่านั้น และเป็นที่รู้กันทั่วไปว่าไม่ต้องการจะให้นับได้จำนวนเท่านั้นจริงๆ แม้ในท้องถิ่นอื่นๆ ก็มีอย่างนี้
เช่น บ่อพันขัน (ในจังหวัดร้อยเอ็ด) เป็นบ่อน้ำจืดมีปริมาณมากจากใต้ดินธรรมชาติ ตักถึงพันขันไม่แห้ง (บ่อน้ำอยู่ในท่ามกลางน้ำเค็มจากใต้ดินที่เป็นแหล่งทำเกลือ)
ช่องสิงขรเป็นพื้นที่แคบสุดของไทย
ช่องสิงขร เป็นเส้นทางคมนาคมจากอ่าวไทยไปอ่าวเบงกอล อย่างน้อยราว 2,000 ปีมาแล้ว มีพยานหลักฐานโบราณคดียืนยันกระจัดกระจายอยู่บริเวณตั้งแต่หัวหิน, ปราณบุรี, สามร้อยยอด, กุยบุรี ฯลฯ
ช่องสิงขรอยู่ในทิวเขาตะนาวศรีที่พาดผ่านจากทางทิศเหนือ ลงไปทางทิศใต้ถึงพื้นที่ทิศตะวันตกของ จ. ประจวบคีรีขันธ์ ตรงที่ชายฝั่งทะเลอ่าวไทยด้านตะวันออกของ จ. ประจวบฯ เว้าลึกเข้ามา
ทำให้แผ่นดินระหว่างชายฝั่งอ่าวไทยกับทิวเขาตะนาวศรีช่วงตรงนั้นคับแคบคอดกิ่ว หรือเป็น “คอคอด” จนได้ชื่อว่าเป็นบริเวณแคบที่สุดของประเทศไทย กว้างเพียง 10.96 กม. (อยู่ ต. ห้วยทราย อ. เมือง จ. ประจวบฯ)
ช่องสิงขร หมายถึง ช่องระหว่างขุนเขาตะนาวศรีที่ใช้เป็นเส้นทางคมนาคมไปมาได้ ระหว่างเขตแดนไทยกับพม่า
เขตไทย เป็น จ. ประจวบคีรีขันธ์ ริมฝั่งอ่าวไทย ทะเลจีน มหาสมุทรแปซิฟิก
เขตพม่า เป็นเมืองมะริด (Mergui) อ่าวเบงกอล ทะเลอันดามัน มหาสมุทรอินเดีย
ช่องสิงขร เป็นเส้นทางพระอภัยมณีเดินดง แล้วพบนางผีเสื้อ(สมุทร) ที่ชายทะเล กับเป็นเส้นทางม้าสีหมอกของขุนแผน
สุนทรภู่แต่งให้พระอภัยมณีกับศรีสุวรรณ ถูกท้าวสุทัศน์ (พระอินทร์) ขับไล่ออกจากกรุงรัตนา (กรุงรัตนโกสินทร์) ก็พากันเดินดงได้เดือนเศษ ผ่านป่าดงพงไพร (สิงขร) ถึงชายทะเล (อันดามัน) แห่งหนึ่ง มีกลอนว่า
แต่เดินทางกลางเถื่อนได้เดือนเศษ ออกพ้นเขตเขาไม้ไพรสิงขร
ถึงเนินทรายชายทะเลชโลทร ในสาครคลื่นลั่นสนั่นดัง
กลอนเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน แต่งให้ม้าสีหมอกเป็นม้าเทศ (อาหรับ) ลงเรือจากเมืองเทศมาขึ้นฝั่งที่เมืองมะริด แล้วต้อนฝูงม้าเทศผ่านช่องสิงขรไปกุย, ปราณ, ชะอำ เลี้ยงไว้ที่เมืองเพชรบุรี มีกลอนเสภาว่า
มาถึงสิงขรผ่อนพักหยุด ปล่อยม้าอุตลุดให้กินหญ้า
กรมการกุยปราณส่งเนื่องมา ผ่านชะอำถึงท่าเพชรบุรี
