โครงกระดูกมนุษย์และเครื่องมือเครื่องใช้ที่ขุดพบตามแนวกำแพงเมืองนครราชสีมา ด้านตะวันออก บอกเรื่องราวดังนี้
(1.) โครงกระดูกคนพื้นเมืองดั้งเดิม มีอายุราว 2,000 ปีมาแล้ว (อาจมากหรือน้อยกว่านี้ก็ได้ ต้องตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์) หรือพูดอีกอย่างก็ได้ว่า มีอายุระหว่าง พ.ศ. 1-1000
(2.) คนพื้นเมืองดั้งเดิม มีหลักแหล่งอยู่กระจัดกระจายบริเวณลุ่มน้ำมูล (ตอนต้นและตอนกลาง) จ. นครราชสีมา ตั้งแต่เขต อ. พิมาย, อ. โนนสูง, อ. สูงเนิน, อ. เมืองฯ ฯลฯ อาจมีที่อื่นๆ อีก แล้วกระจายไปถึงลุ่มน้ำป่าสัก บริเวณที่ราบลุ่ม
(3.) บอกไม่ได้ว่าโครงกระดูกเหล่านั้นเป็นไทย, ลาว, มอญ, เขมร, มลายู (เชื้อชาติไม่มีจริงในโลก) แต่ทางวัฒนธรรมแล้วรับรู้เป็นสากลว่าเป็นบรรพชนคนนครราชสีมาและบรรพชนคนไทยทุกวันนี้
(4.) พื้นที่ตรงที่ขุดพบโครงกระดูกสมัยนั้นเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชน (ไม่ส่วนตัว) สำหรับประกอบพิธีกรรมของเผ่าพันธุ์ และเป็นที่ฝังศพของตระกูลชนชั้นนำ (Chiefdom) เท่านั้น (ไม่ใช่ฝังศพคนทั่วไป) คนทั่วไปเมื่อตายก็โยนซากศพให้แร้งกาจิกกินตามความเชื่อทางศาสนาผี
(5.) บริเวณขุดพบโครงกระดูกมนุษย์เมื่อพัน-สองพันปีมาแล้ว เป็นศูนย์กลางชุมชนหรือลานกลางบ้าน (หมายถึงลานกว้างกลางหมู่บ้าน) ใช้ทำกิจกรรมของชุมชน ได้แก่
(หนึ่ง) พิธีเลี้ยงผีขอฝน และเลี้ยงผีรักษาโรค
(สอง) ขุดหลุมฝังศพคนในตระกูลหัวหน้าเผ่าพันธุ์ (ชนชั้นนำ) เท่านั้น (ไม่ฝังศพคนอื่น)
(สาม) หลุมฝังศพอยู่ใต้เรือนจำลอง (ของเรือนจริง) เรียก “เฮือนเฮ่ว” เป็นที่สิงสู่ขวัญของคนตาย (ขวัญไม่ใช่วิญญาณ)
(6.) แหวนทองคำสวมนิ้วมือโครงกระดูกเป็นของจากที่อื่น ซึ่งทำด้วยเทคโนโลยีชั้นสูงและวัสดุมีค่ามาก สนับสนุนว่าโครงกระดูกมีแหวนทองคำสวมนิ้วมือเป็นศพชนชั้นนำระดับหัวหน้าเผ่าพันธุ์ (เพราะคนทั่วไปไม่มีสมบัติอย่างนี้)
(7.) ภาชนะดินเผาแบบพิมายดำที่ฝังรวมกับศพ เป็นเทคโนโลยีจากภายนอก ย่อมเป็นสมบัติของตระกูลชนชั้นนำเท่านั้น (ไม่ใช่ของคนทั่วไป)
(8.) สิ่งของทั้งหมดที่ขุดพบป็นเครื่องมือเครื่องใช้ที่เครือญาติจัดฝังกับร่างคนตายเพื่อใช้สอยในชีวิตประจำวันเหมือนเมื่อยังไม่ตายเคยทำอย่างไรก็ทำอย่างนั้น ตามความเชื่อเรื่องขวัญทางศาสนาผี (ไม่ใช่วิญญาณทางศาสนาพุทธ)
ดังนั้นจึงไม่เรียก “ของอุทิศ” ตามคติศาสนาพุทธ
โครงกระดูก และทองคำเป็นเครื่องประดับ มีแหวน 2 วง และต่างหู (ตุ้มหู) ของตระกูลหัวหน้าเผ่าพันธุ์ ขุดพบบริเวณกำแพงเมืองนครราชสีมา ด้านตะวันออก (ภาพและข่าวจาก มติชนออนไลน์ วันเสาร์ที่ 8 มิถุนายน 2567)
