สุจิตต์ วงษ์เทศ : ภูพระบาท ‘มรดกโลก’ หลายพันปี มีหินตั้ง ‘เมกา’ อุษา-บารถ ‘เลิฟ สตอรี่’
ภูพระบาท อ. บ้านผือ จ. อุดรธานี เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมลำดับที่ 5 ของประเทศไทย มีนามทางการว่า “ภูพระบาท ประจักษ์พยานแห่งวัฒนธรรมสีมา สมัยทวารวดี”
“วัฒนธรรมสีมา สมัยทวารวดี” คืออะไร? มีคำอธิบายทางวิชาการโบราณคดีอยู่ในเอกสารที่จัดทำเผยแพร่โดยกรมศิลปากร และสมาคมอิโคโมสไทย จะสรุปสาระสำคัญดังนี้
วัฒนธรรมสีมา มีความหมาย 2 อย่าง
(1.) หลักหินธรรมชาติ แสดงพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อท้องถิ่น
(2.) หลังศาสนาพุทธแผ่มาถึง ได้ยกย่องหลักหินศักดิ์สิทธิ์เป็น “สีมา” ทางศาสนาพุทธ ด้วยการขัดเกลาหลักหินธรรมชาติ เป็นหลักหินทรงสี่เหลี่ยมมุมมน จากนั้นพัฒนาเป็นแผ่นแบน ลักษณะคล้ายกลีบบัวเรียกใบเสมา ส่วนระยะหลังๆ สลักลวดลายและรูปบุคคลเล่าเรื่องต่างๆ ตามชาดก
สมัยทวารวดี หมายถึงสมัยที่ศาสนาพุทธแผ่ถึงไทย เรียกสมัยทวารวดี ระหว่าง พ.ศ. 1100-1500 มีศูนย์กลางอยู่ภาคกลาง และภาคตะวันออกของไทย จากนั้นได้แผ่สู่ท้องถิ่นตะวันออกเฉียงเหนือ เกิดรูปแบบท้องถิ่นเรียก “ศิลปะทวารวดีอีสาน”
“วัฒนธรรมสีมา สมัยทวารวดี” ชื่อนี้มีข้อโต้แย้งมากมายทางวิชาการประวัติศาสตร์โบราณคดี เช่น
วัฒนธรรมสีมา ที่แท้มีต้นตอจากหินตั้ง ซึ่งทางสากลเรียก megalith ควรเรียกวัฒนธรรมหินตั้ง, และสมัยทวารวดีไม่มีจริง เพราะสมัยทวารวดีเป็นชื่อทางประวัติศาสตร์ศิลปะ ซึ่งไม่ใช่ชื่อทางประวัติศาสตร์สังคม กรณีนี้ไม่ควรเอาชื่อทางประวัติศาสตร์ศิลปะมาทำให้สับสนคลาดเคลื่อนเข้าใจไม่ง่าย ถ้าจำเป็นควรประมาณช่วงเวลา เช่น สมัย พ.ศ. 1100 เป็นต้น
ภูพระบาท “วัฒนธรรมสีมา สมัยทวารวดี” เป็นภาษาวิชาการโบราณคดี อ่านยาก ฟังยาก เข้าใจไม่ง่าย โน้มไปทางไม่รู้เรื่อง เป็นเหตุท้องถิ่นหนักใจไม่รู้จะทำยังไง? เมื่อต้องการโปรโมตชักจูงดึงดูดนักท่องเที่ยวไปเที่ยวภูพระบาท ช่วงไฮซีซั่น ปลายฝนต้นหนาว เพราะจะบอกยังไงว่าคืออะไร?
ทางเลือกเรื่องภูพระบาทเข้าใจง่ายๆ ควรทำความรู้จักเบื้องต้น ดังนี้
ภูพระบาทมี 3 อย่างที่สำคัญมาก ได้แก่ ธรรมชาติ, ศาสนาผี, และเรื่องเล่า
ธรรมชาติ คือ เพิงผามหัศจรรย์เหมือนประติมากรรมจำหลักด้วยลมและน้ำนับล้านๆ ปีมาแล้ว
ศาสนาผี คือ ความเชื่อเรื่องขวัญหลายพันปีมาแล้ว (ก่อนรับศาสนาพราหมณ์-พุทธ จากอินเดีย) ที่สิงอยู่ในหิน เช่น หินตั้ง เป็น “ร่างเสมือน” มีชีวิต และเป็นวัฒนธรรมตั้งต้นของสีมา หรือเสมาหิน เป็นที่รับรู้ในชุมชนวิชาการโบราณคดีนานแล้ว เช่น ชิน อยู่ดี (นักปราชญ์ กรมศิลปากร), โซลไฮม์ (นักโบราณคดี สหรัฐอเมริกา), ศรีศักร วัลลิโภดม (อดีตอาจารย์มหาวิทยาลัยศิลปากร)
เรื่องเล่า นางอุษาท้าวบารถ เป็นพล็อต “เลิฟ สตอรี่” ได้โครงเรื่องจากคติพราหมณ์-ฮินดู ในลัทธินับถือพระกฤษณะจากเรื่องอนิรุทธ์สมอุษา หลายร้อยปีมาแล้ว
[นางอุษา ได้ชื่อจากอุษา แปลว่า แสงเงินแสงทองของเช้าตรู่, ท้าวบารถ กลายคำจาก อนิรุทธ (ต้องสะกดด้วย ถ แต่มักสะกด ส ตามสะดวกว่า บารส]
ทางเลือกเพื่อท้องถิ่นโปรโมตท่องเที่ยวปลายฝนต้นหนาว ทอดน่องมองดาว ภูพระบาท “มรดกโลก” หลายพันปี มีหินตั้ง “เมกา” อุษา-บารถ
รัฐบาล “ซอฟต์ เพาเวอร์” ควรชูจุดขายภูพระบาท อุดรธานี ด้วยเรื่องเล่าอุษา-บารถ “เลิฟ สตอรี่” โดยตั้งชื่อใหม่ให้ขายได้ (ส่วนชื่อของกรมศิลปากร เป็นเรื่องวิชาการ ไม่จำเป็นต้องเอามาใช้งานการตลาด) แล้วกระตุ้นความคิดสร้างสรรค์หนุน “มืออาชีพ” ทำละคร, ซีรีส์, แอนิเมชั่น ฯลฯ
เศรษฐกิจ-การเมือง ภูพระบาท
ภูพระบาท (อุดรธานี) ไม่ใช่ภูเขาโดดๆ ไม่สัมพันธ์การเมือง แต่แท้จริงแล้วความเป็นมามากสตอรี่เกี่ยวข้องเศรษฐกิจ-การเมืองหลายอย่างยืดยาวมาก แต่บอกย่อๆ ดังนี้
(1.) อยู่บนเส้นทางคมนาคมแนวเหนือ-ใต้ ระหว่างโขง-ชี-มูล เชื่อมโยงลุ่มน้ำเจ้าพระยา อ่าวไทย และทะเลอันดามัน ขนถ่ายสินค้าสำคัญ เช่น ทองแดง บริเวณที่อินเดียเรียกสุวรรณภูมิ 2,500 ปีมาแล้ว เรือน พ.ศ.1
(2.) เป็นศูนย์กลางศักดิ์สิทธิ์ของเวียงจันท์ตั้งแต่ 1,500 ปีมาแล้ว เรือน พ.ศ. 1000 (วัฒนธรรมทวารวดี)
(3.) หลักแหล่งขุมกำลังของพระครูโพนสะเม็ด “ยาคูขี้หอม” ผู้นำจิตวิญญาณของลาวและหลายชาติพันธุ์ที่สถาปนารัฐจำปาสัก
(4.) พื้นที่ของเจ้านายลาว ได้แก่ เจ้าปางคำ ผู้แต่งวรรณกรรมสินไซ (ไทยเรียก สังข์ศิลป์ชัย) มีตำนานรักกับเจ้าหญิงแห่งจำปาสัก
(5.) ถิ่นฐานของลาวเอกเทศขยายถึงหนองบัวลำภู “นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน” กลุ่มพระวอพระตาที่รวบรวมผู้คนโยกย้ายไปทางตะวันออก ตลอดอีสานถึงจำปาสัก
ดังนั้น ท้องถิ่นอีสานโดยรอบภูพระบาท ควรร่วมกันโฆษณาประชาสัมพันธ์กระตุ้นการเดินทางท่องเที่ยว เริ่มตอนนี้เพื่อรับไฮซีซั่นฤดูปลายฝนต้นหนาว
แผนที่และป้ายบอกชื่อบ้านนามเมืองเส้นทางเข้าถึงภูพระบาทมีปัญหา เพราะถูกละเลยไม่ตรวจสอบซ่อมแซมจนหักทิ้งขว้างข้างทาง ส่วนมากถูกบดบังด้วยสิ่งก่อสร้างใหม่ และต้นไม้ขึ้นคลุม ไม่มีผู้เหลียวแลมานานมากแล้ว (ไม่ใช่เพิ่งเป็น)
เมื่อ 14-15-16 สิงหาคม 2567 ผมใช้เส้นทางไป-กลับ กรุงเทพฯ-ชัยภูมิ-ชุมแพ-หนองบัวลำภู-สุวรรณคูหา-ภูพระบาท-บ้านผือ-กรุงเทพฯ พบว่าป้ายบอกทางไม่อำนวยความสะดวกให้คนเดินทางต่างถิ่น ทั้งๆ เป็นเส้นทางมีเสน่ห์และรถยนต์ไม่มาก เหมาะสำหรับเดินทางท่องเที่ยวอย่างละเมียดละไมไม่กระโตกกระตากกระโชกกระชากโฉบเฉี่ยวฉูดฉาด แต่ต้องเสียเวลาหลงทางมาก เพราะป้ายบอกทางไม่สัมพันธ์กับกูเกิ้ล
ควรเร่งปรับปรุงป้ายบอกทางตั้งแต่วันนี้ เพราะ—พรุ่งนี้ก็สายเสียแล้ว
