พิชญ์ พงษ์สวัสดิ์ : (ปรัชญา)ประวัติศาสตร์เดือนตุลาฯ?

เดือนตุลาคมกลับมาบรรจบครบอีกครั้งหนึ่ง และแม้ว่าจะมีเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์การเมืองไทยเกิดขึ้นในหลายเดือน (ตลอดปี) ให้รำลึกกัน

แต่สุดท้ายเดือนตุลาก็ดูจะเป็นเดือนที่ทำให้เราได้มารำลึกเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์การเมืองไทยอีก (สัก) ครั้งหนึ่งในทุกๆ ปี

ทั้งที่ในวันนี้ย้อนกลับไปในเรื่องของประวัติศาสตร์เดือนตุลา เราจะพบว่ามีด้วยกันหลายเหตุการณ์ ทั้งวันที่ 6 ตุลา วันที่ 14 ตุลา และวันอื่นๆ ในเดือนนี้

ที่ผ่านมาเรามักจะรำลึกถึงเหตุการณ์เดือนตุลาในความหมายของแนวคิดในเรื่องของความเที่ยงตรงของประวัติศาสตร์เดือนตุลา โดยเฉพาะเรื่องของหลักฐานต่างๆ รวมทั้งความถูกต้องในประวัติศาสตร์ของเหตุการณ์เดือนตุลา ทั้งคำถามที่ว่าเรื่องการบิดเบือน หรือวาทกรรมประวัติศาสตร์ (ว่ามีกี่เวอร์ชั่น)

รวมกระทั่งการรำลึกถึงวีรกรรม การสูญเสีย และการพยายามที่จะปรองดอง หรือเติบโตจากบทเรียนของประวัติศาสตร์เดือนตุลา

และการนิยามประวัติศาสตร์ในยุคสมัยนั้น อาทิ การให้ความหมายของประวัติศาสตร์เหตุการณ์จากมุมมองของผู้ที่เกี่ยวข้องที่อาจจะไม่ตรงกัน แต่ก็เพื่อที่จะความเข้าใจหนึ่งเดียว หรือเพื่อที่จะก้าวสู่ปัจจุบันและอนาคต

จนเมื่อหลายปีที่ผ่านมามีความพยายามของคนรุ่นหลังที่จะรำลึกถึงประวัติศาสตร์เดือนตุลา โดยมองไปถึงอนาคตว่าอนาคตของประเทศนี้จะไปอย่างไร

ความท้าทายของประวัติศาสตร์เดือนตุลาจึงยังวนอยู่กับการรำลึก และการให้นิยามกับคนเดือนตุลา และหลังเดือนตุลา

มากกว่าเรื่องของการตั้งคำถามอื่นๆ

อาทิ คำถามที่ว่า ประวัติศาสตร์เดือนตุลาที่พ้นไปจากความเป็น “ศาสตร์” หรือ “ความหมาย” กับตัวเหตุการณ์เดือนตุลา

ไปสู่ความหมายที่ว่า ถ้าเหตุการณ์เดือนตุลามันเป็นประวัติศาสตร์แล้ว

ประวัติศาสตร์ดังกล่าวมันมีเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติอย่างไร?

และมันให้ความหมายกับเราในฐานะมนุษย์อย่างไร?

ไม่ใช่ให้ความหมายกับเหตุการณ์ และผู้ผ่านเหตุการณ์ และผู้ที่จะรำลึกเหตุการณ์เท่านั้น

ประวัติศาสตร์เดือนตุลาที่เรารับรู้ และที่ยังไม่ได้รับรู้ (อาทิ การสูญหายของหลักฐานและผู้คน และความทรงจำ) มันเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การเมืองไทยอย่างไร และเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทยอย่างไร และเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์โลกอย่างไร

เราสามารถหาแบบแผน ทิศทาง และเจตจำนง ของประวัติศาสตร์เดือนตุลาได้จริงไหม? และมันเป็นส่วนหนึ่ง (ที่สอดคล้องหรือไม่สอดคล้องกับ แบบแผน ทิศทาง เจตจำนงของประวัติศาสตร์ไทย และประวัติศาสตร์โลกอย่างไร?)

อะไรคือบทบาทของมนุษย์ (ไม่ใช่แค่คนที่อยู่ในเหตุการณ์ที่เป็นฝักฝ่าย) ในประวัติศาสตร์ และโดยเฉพาะเมื่อสะท้อนจากเหตุการณ์เดือนตุลา

หลายคนอาจจะเคยพูดว่า อย่าไปคิดเรื่องปรัชญาประวัติศาสตร์ให้มากนัก ทางออกคือเราควรศึกษาประวัติศาสตร์อย่างจริงจัง ราวกับว่ามันมีความจริงแท้ทุกแง่ทุกมุมได้สักวันหนึ่ง

หรืออีกหลายคนอาจจะเห็นว่า ประวัติศาสตร์ (การเมือง) ที่เราศึกษา พูดถึง และพยายามจดจำรำลึกนั้นอาจจะยังไม่ยาวนานถึงระดับที่จะสามารถอธิบายอะไรได้จริงๆ เพราะมันเพิ่งจะผ่านไปไม่นาน

แต่ถ้าเราลองนั่งคิดอีกครั้ง ว่าหากการศึกษาหรือพูดถึงประวัติศาสตร์เดือนตุลา ที่มากไปกว่าเรื่องของความถูกต้องของตัวเหตุการณ์ ไปสู่การทำความเข้าใจว่า ปัจจัยที่หลากหลายที่เกิดขึ้นก่อนและที่เกิดในช่วงนั้นมันมีผลต่อตัวเหตุการณ์อย่างไร

หรือคิดว่าประวัติศาสตร์เดือนตุลาในฐานะส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทยและประวัติศาสตร์โลกมันมีเป้าหมาย หรือเป้าประสงค์อะไร ที่มากกว่าการจับใจความทางประวัติศาสตร์ว่าเกิดขั้วอำนาจ หรือความขัดแย้ง มาสู่การตั้งคำถามว่าเหตุการณ์เดือนตุลามันมีผลต่อมนุษยชาติอย่างไร มันสะท้อนวิวัฒนาการของมนุษยชาติอย่างไร หรือสะท้อนวิวัฒนาการของประวัติศาสตร์ไทยอย่างไร มันมีผลทำให้เสรีภาพเพิ่มขึ้นไหม หรือมันสะท้อนให้เห็นว่าประวัติศาสตร์นั้นเต็มไปด้วยความขัดแย้งของกลุ่มก้อนของผู้คนที่แตกต่างกัน แต่สุดท้ายมันจะมีทิศทางและจุดสิ้นสุดที่ตรงไหน?

จริงหรือไม่ที่ทุกสิ่งทุกอย่างที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์มันหาเหตุหาผลได้อย่างสมบูรณ์ มันเป็นเหตุเป็นผล หรือมันเป็นการบรรจบกันของรอยต่อของกาลเวลา (ผลรู้สึกว่าเมื่อย้อนกลับไปอ่านบันทึกของนักศึกษาที่กลับจากป่าในยุคแรกๆ การพูดถึงเหตุการณ์ต่างๆ เต็มไปด้วยภาษาที่น่าสนใจ และมีผลในเชิงวรรณกรรมอยู่มาก)

สรุปแล้วประวัติศาสตร์เดือนตุลาทำให้เราเข้าใจแบบแผน ทิศทาง และวัตถุประสงค์ของประวัติศาสตร์อย่างไร?

มันเป็นเพียงความก้าวหน้า การถอยหลัง การสะดุดหยุดลง หรือการประกาศตนให้เห็นถึงความเป็นจริงที่ต้องถอดบทเรียน หรือเรากำลังพบความหมายใหม่ๆ ที่เติมไปด้วยสิ่งที่เราคาดไม่ถึง?

ประวัติศาสตร์เดือนตุลานั้นทำให้เราเห็นว่าเราสามารถรวมจิตใจของประชา (ชน) เข้าด้วยกันเพื่อผลักดันสังคมไปสู่ความมีเหตุมีผล และเสรีภาพ รวมทั้งการตระหนักถึงตัวตนของเราได้มากน้อยแค่ไหน

ประวัติศาสตร์เดือนตุลาเต็มไปด้วยเหตุปัจจัย หรือเหตุผลจริงไหม หรือเราเป็นเพียงจุดเล็กๆ ที่เป็นฝุ่นผงในพายุของประวัติศาสตร์ที่ยาวนาน เต็มไปด้วยซากปรักหักพัง และความรุนแรง ซึ่งกว่าเข้าอกเข้าใจประวัติศาสตร์เหล่านั้นก็คงต้องอาศัยเวลาอีกยาวไกล และอาจจะรู้เอาเมื่อสาย

หรือบางทีเราอาจจะยังหลับใหลไม่รู้ร้อนรู้หนาวกับพายุหมุนแห่งความเปลี่ยนแปลงในประวัติศาสตร์ที่พัดพาเอาซากปรักหักพังเหล่านั้นไปยังทุกทิศทุกทาง

ประวัติศาสตร์เดือนตุลาอาจสะท้อนให้เห็นว่ามนุษย์เราสามารถสร้างประวัติศาสตร์ได้ แต่ก็ไม่ได้สร้างด้วยความมุ่งหมายที่ไร้ซึ่งข้อจำกัด และโครงสร้างต่างๆ ที่มีมาก่อนเราที่ทำให้เรานั้นต้องเผชิญกับอุปสรรคมากมาย

แม้กระทั่งคำถามง่ายๆ ในระยะยาวของมนุษยชาติว่าใครเป็นเจ้าของเหตุการณ์เดือนตุลา

หรือคำถามที่ว่าถ้าเราย้อนเวลาไปได้ เราจะเปลี่ยนแปลงเหตุการณ์เดือนตุลาได้มากน้อยแค่ไหน

ยังคงมีเรื่องมากมายที่ต้องคิดต่อในเรื่องของประวัติศาสตร์เดือนตุลาในปีนี้ครับ

(ขอบคุณภาพยนตร์ ตาคลี เจเนซิส ที่ทำให้ผมได้คิดอะไรหลายเรื่องในปีนี้)