เ มื่อวันที่ 5-10 พฤษภาคม ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ได้เยือนรัสเซียอย่างเป็นทางการ ทั้งนี้ เพื่อเข้าร่วมพิธีฉลองครบรอบ 80 ปีแห่งชัยชนะในการทำสงครามปกป้องมาตุภูมิของสหภาพโซเวียตระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 กาลครั้งนั้น จีนได้ร่วมมือกับสหภาพโซเวียตในสมรภูมิหลักเอเชียทำสงครามกับญี่ปุ่น ในมุมมองของตะวันตกเชื่อแต่ว่าสาเหตุที่ญี่ปุ่นพ่ายแพ้เกิดจากระเบิดปรมาณูของสหรัฐ หากละเลยในการคิดถึงความแข็งแกร่งและความเสียสละของชาวจีนทั้งชาติที่ร่วมกันต่อสู้กับญี่ปุ่น
เชื่อกันว่าการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองของประเทศใดอาจได้รับอิทธิพลจากเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ แต่ปัจจัยที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือสถานการณ์ปัจจุบัน นับตั้งแต่ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ เข้ารับตำแหน่ง การดำเนินนโยบายทั้งภายในและภายนอก เป็นการทำลายระเบียบการเมืองและเศรษฐกิจที่มีอยู่เดิม เป็นต้นว่า เอาคืนคลองปานามา ซื้อเกาะกรีนแลนด์ และรวมแคนาดาเข้าเป็นรัฐที่ 51 พฤติการณ์เป็นการย้อนแย้งกับคุณค่าทางการเมืองระหว่างประเทศและกฎเกณฑ์เดิม รวมทั้งการเปิดสงครามการค้ากับนานาประเทศอีกด้วย
แถลงการณ์ร่วมจีน-รัสเซียได้พาดพิงสหรัฐแต่มิได้เอ่ยชื่อว่า เพื่อผลประโยชน์ฝ่ายเดียวและแสวงหาอำนาจครอบงำ พยายามบิดเบือนผลแห่งชัยชนะในสงครามโลกครั้งที่ 2 บิดเบือนข้อเท็จจริง ทำลายหลักการของระเบียบโลกหลังสงคราม แต่ส่วนใหญ่เน้นการแสดงจุดยืนของจีนและรัสเซีย รวมถึงมาตรการส่งเสริมความร่วมมือในหลากหลายแง่มุม ทั้งนี้ โดยมีการกล่าวถึงสหรัฐเพียง 2 ประเด็น 1 ต่อต้านอย่างแข็งขันต่อการที่สหรัฐใช้นโยบายการควบคุมสองด้านต่อจีนและรัสเซีย อันหมายถึงสหรัฐที่จะลดทอนพลังของจีนและรัสเซียผ่านมาตรการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยี อีกประเด็น 1 คือคัดค้านสหรัฐติดตั้งระบบป้องกันขีปนาวุธทั่วโลกและระบบขีปนาวุธวิถีกลางบนภาคพื้นดิน เซาะกร่อนทำลายเสถียรภาพเชิงยุทธศาสตร์
ทั้ง 2 ประเด็นถือเป็นภัยคุกคามต่อทั้งจีนและรัสเซีย จึงเป็นการสมควรและมีความจำเป็นที่ร่วมกันวิจารณ์ถึงมาตรการของสหรัฐ อีกทั้งแสดงให้เห็นถึงจุดยืนที่แข็งแกร่งของสองประเทศ
นอกจากนี้ แถลงการณ์ร่วมเน้นไปที่จุดยืนและมาตรการร่วมกันระหว่างจีนและรัสเซียในด้านเศรษฐกิจ การค้า และความร่วมมือทางด้านวัฒนธรรม เช่น การเพิ่มจำนวนการแลกเปลี่ยนนักศึกษา ร่วมผลิตภาพยนตร์ ตลอดจนความร่วมมือข้ามพรมแดนในด้านต่อต้านการก่อการร้ายและปราบปรามยาเสพติด ความร่วมมือในระดับที่สูงขึ้นบนเวทีระหว่างประเทศ เช่น สหประชาชาติ กลุ่มประเทศ BRICS และองค์กรความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ เพื่อส่งเสริมสันติภาพ
สหรัฐใช้มาตรการที่หลากหลายในการจัดการกับจีนและรัสเซีย ขณะที่จีนและรัสเซียร่วมมือกันอย่างเหนียวแน่นเพื่อต้านแรงกดดันจากสหรัฐ ในฐานะที่จีนและรัสเซียเป็นประเทศเพื่อนบ้าน ความร่วมมือระหว่างกันสามารถนำไปสู่ผลประโยชน์ร่วมกัน แต่ทั้งสองประเทศก็ต้องเผชิญกับการสกัดของสหรัฐในหลายด้าน แถลงการณ์ร่วมจึงมีการวิพากษ์ในทำนองแสดงจุดยืน เช่น บางประเทศและประเทศพันธมิตรของตนใช้มาตรการจำกัดฝ่ายเดียว เป็นการอันมิชอบด้วยกฎหมาย อันได้แก่ การค้า การเงิน การขึ้นภาษีศุลกากร วิธีการแข่งขันที่ย้อนแย้งกับกลไกตลาด ส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจโลก เซาะกร่อนบ่อนทำลายการแข่งขันที่เป็นธรรม
แม้จีนและรัสเซียสนับสนุนซึ่งกันและกัน ส่งสัญญาณชัดเจนต่อโลกภายนอกว่าทั้งสองประเทศร่วมมือกันต่อต้านสหรัฐ และแม้ว่าจีนระบุว่าจุดประสงค์ของความร่วมมือคือผลักดันให้โลกหลายขั้วที่เท่าเทียมและเป็นระเบียบ รวมถึงโลกาภิวัตน์ทางเศรษฐกิจที่ทั่วถึงและครอบคลุม แต่มักถูกมองว่ากรณีเป็นการร่วมมือกันเพื่อต่อสู้กับสหรัฐ และกล่าวว่าจีนและรัสเซียเป็นพันธมิตรนั้น ยังไม่มีเหตุผลให้รับฟัง เพราะว่าพันธมิตรหมายถึงสองประเทศที่มีจุดยืนร่วมกันในทุกประเด็น แต่ความสัมพันธ์ของจีนและรัสเซียจำกัดอยู่เพียงฐานะเพื่อนบ้าน และความร่วมมือในการต่อต้านมาตรการคว่ำบาตรจากสหรัฐเท่านั้น ยังห่างไกลจากการร่วมมือในทุกมิติ เพราะมีขอบเขตจำกัด เช่น ปรับโครงสร้างพื้นฐานด่านพรมแดนจีน-รัสเซีย ฯลฯ
นอกจากนี้ ความเป็นไปได้ในการเป็นพันธมิตรยังถูกขัดขวางด้วยปัจจัยทางประวัติศาสตร์ เป็นต้นว่า รัสเซียเคยได้ยึดดินแดนของจีนโดยผ่านสนธิสัญญาอย่างไม่เป็นธรรมและยังไม่ได้คืน และในยุคที่คอมมิวนิสต์ระหว่างประเทศกำลังรุ่งเรือง จีนก็ไม่ยอมรับสถานะ “พี่ใหญ่” ของสหภาพโซเวียต และในปัจจุบัน จีนก็ไม่เห็นด้วยกับการที่รัสเซียทำสงครามกับยูเครน จึงไม่อยู่ในวิสัยที่รัสเซียและจีนจะเป็นพันธมิตร
ศ.ชยานันต์ ศุกลวณิช
