เขาปลายบัด อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ มีปราสาทสองหลังบนยอดเขาสองยอด คือ ปราสาทเขาปลายบัด 1 อยู่ใกล้กับทางด้านปราสาทเมืองต่ำและปราสาทเขาปลายบัด 2 อยู่ใกล้กับทางด้านบ้านยายแย้ม
ปราสาทเขาปลายบัด 2 มีความสำคัญมากกว่าเนื่องจากชาวบ้านเขายายแย้มได้ขุดพบประติมากรรมสำริดที่เกี่ยวข้องกับพระพทธศาสนาเป็นจำนวนนมากกำหนดอายุอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 13 ศิลปะเขมรแบบไพรเกมง-กำพงพระ หรือร่วมสมัยกับศิลปะแบบทวารวดี
พระพุทธรูปกลุ่มนี้เรียกกันว่าแบบประโคนชัย มีรูปแบบศิลปกรรมที่พบกระจายในบริเวณที่ราบสูงโคราชมากกว่าในกัมพูชา จึงอาจสันนิษฐานได้ว่า บริเวณที่ราบสูงโคราชเป็นศูนย์กลางของพระพุทธศาสนาที่สำคัญในช่วงที่อาณาจักรเจนละบกกับเจนละน้ำเกิดความแตกแยกกันจนกระทั่งสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ประติมากรรมกลุ่มนี้ได้ค้นพบน้อยลง นักวิชาการสันนิษฐานกันว่าประติมากรรมกลุ่มนี้อาจแสดงถึงความรุ่งเรืองของอาณาจักรอิสระที่เรียกว่า ศรีจนาศะ ภายหลังเป็นที่ยอมรับกันว่าคือเมืองเสมา อ.สูงเนิน จ.นครราชสีมา ที่พบหลักฐานประติมากรรมสำริดแบบเดียวกันนี้ที่พระนอนวัดธรรมจักรเสมาราม
อิทธิพลทางพุทธศาสนาที่สืบต่อเนื่องขึ้นมาจากบริเวณนี้จึงมีความสำคัญยิ่งเมื่อพบจารึกหินขอน (ราวพุทธศัตวรรษที่ 13-14) ที่อ.ปักธงชัย เล่าเรื่องการถวายของให้วัดเพื่อผลบุญไปพุทธภูมิ
จารึกเขาปลายบัด 2 ระบุศักราช 847 (พ.ศ.1468) พระเจ้าศรีอีศานวรมเทวะ มีพระบรมราชโองการต่อขุนนางไม่ต้องให้ผู้ครองที่นี่ขึ้นต่อผู้ปกครองท้องถิ่น และห้ามผู้ปกครองท้องถิ่นเรียกร้องเอาทรัพย์สินต่างๆ ด้วย มันแสดงถึงอำนาจจากเมืองพระนครที่ไม่อาจมีเหนือต่อชาวพุทธบริเวณนี้
จารึกที่สำคํญในสมัยต่อมาคือจารึกซับบาก ในรัชกาลของพระเจ้าอุทัยทิตยวรมันที่ 2 (พ.ศ.1609)กล่าวถึงพระพุทธศาสนาวัชยาน ภายหลังเป็นที่นิยมในวัฒนธรรมเขมรมีศูนย์กลางสำคัญที่สุดที่ปราสาทหินพิมาย เมืองพิมายเป็นศูนย์กลางการปกครองอาณาจักรเขมรในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 6 (พ.ศ. 1623-1650)
ดังนั้นหากมองพัฒนาการของประติมากรรมสำริดที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาแล้วจะเห็นได้ชัดว่าบริเวณนี้เป็นดินแดนที่สำคัญของชาวพุทธที่มีความมั่นคงมาโดยตลอดแม้ว่าหลายครั้งที่ต้องเปลี่ยนศูนย์กลางการปกครองกลับไปยังเมืองพระนคร(จ.เสียมเรียบ) แต่ต้นราชวงศ์มหิธรปุระที่ปรากฏในจารึกในบริเวณนี้(ปราสาทพนมรุ้ง-ปราสาทหินพิมาย)ก็แสดงให้เห็นความสำคัญของบรรพบุรุษของกษัตริย์ที่เข้าปกครองเมืองพระนครภายหลัง เช่นพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 พระเจ้าชัยวรมันที่ 7
การศึกษาหลักฐานจากปราสาทเขาปลายบัด 2 จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง
[ภาพถ่ายพระอวโลกิเตศวรสัมฤทธิ์ในพิพิธภัณฑ์ The Metropolitan Museum โดย ดร. รังสิมา กุลพัฒน์]
