“ตลาดตรอกหม้อ” ขรรค์ชัย บุนปาน กับ เรืองชัย ทรัพย์นิรันดร์ รู้จักและคุ้นเคยอย่างดีที่ติดตลาดอยู่ระหว่างวัดราชบพิธ กับวัดสุทัศน์ ย่านเฟื่องนคร หลังกระทรวงมหาดไทย
เพราะทั้ง 2 คนเคยประจำการกองบรรณาธิการ “เฟื่องนคร” (หนังสือพ็อคเก็ตบุ๊กรายเดือน ตามชื่อเดือนของ ’รงค์ วงษ์สวรรค์) มีสำนักงานอยู่โรงพิมพ์กรุงสยาม ใกล้ชิดติดตลาดตรอกหม้อ
ฟ้าเมืองไทย ของ อาจินต์ ปัญจพรรค์ อยู่ปากทางเข้าทะลุไปตรอกหม้อ (หลังกระทรวงมหาดไทย) ผมเคยไปส่งต้นฉบับเรื่องสั้นหลายครั้ง (แต่บางครั้งพี่อาจินต์ซุบซิบเรื่องเกี้ยวสาวนิสิตจุฬาฯ)
ราว 20 ปีก่อน ผมเป็นลูกค้าประจำ “บ๊ะจ่างสด” เฉพาะวันพุธ มีขายร้านเดียวในตลาดตรอกหม้อ ต้องไปยืนรอตั้งแต่ก่อน 6 โมงเช้า เพราะมีลูกค้ามากรุมแย่งซื้อตามประเพณีแย่งชิงโดยไม่มีแถวคิว
ตลาด ไม่มีในประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทยที่มีแต่สงคราม เมื่อพูดถึงตลาดในประวัติศาสตร์จึงวิปลาสคลาดเคลื่อนต่างๆ นานาอย่างน่าเสียดาย ทั้งๆ ตลาดเป็นเรื่องสนุกและเป็นปัจจัยสำคัญให้เกิดเมือง, รัฐ, อาณาจักร
กรุงเทพฯ มีตลาดยุคอยุธยา
กรุงเทพฯ มีตลาดเก่าแก่สุดอยู่ในยุคอยุธยา เพราะกรุงเทพฯ มีพัฒนาการเป็นชุมชนหมู่บ้านตั้งแต่ยุคต้นอยุธยา
พบหลักฐานในโคลงกำสรวลสมุทร (กำสรวลศรีปราชญ์) แต่งเรือน พ.ศ. 2000 กวี (ซึ่งเป็นเจ้านายชั้นสูงของอยุธยา) พรรณนาเป็นโคลงดั้น เดินทางจากอยุธยามาในเรือตามแม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิม (คลองบางกอกน้อย) ผ่านบางระมาด ผ่านบางเชือกหนัง แล้วแวะซื้อขนม, มะพร้าว, หมากสุกที่แม่ค้าปลิดใหม่ๆ
แม้กวีจะไม่ได้เขียนบอกลักษณะตลาด แต่ก็หนีไม่พ้นตลาดน้ำ หรือตลาดเรือ ที่แม่ค้าพายมาชุมนุมขายของสดของสวน และในโคลง (บท 57) มีคำว่า “แม่ค้า” ชัดเจน
ส่วนท่าเตียน เป็นตลาดญวน จากเมืองฮาเตียน ไม่ใช่ตลาดน้ำแห่งแรกของเมืองไทย เพราะยุคอยุธยารอบเกาะเมืองเต็มไปด้วยตลาดน้ำ (เก่าแก่กว่าตลาดน้ำกรุงเทพฯ หลายร้อยปี)
ตลาดบางจีน เก่าสุดในกรุงเทพฯ
ยุคกรุงรัตนโกสินทร์ ตั้งแต่ พ.ศ. 2325 ตลาดเก่าสุดควรเป็น ตลาดบางจีน แต่ถูกไล่ที่ทำวัง จึงให้ย้ายไปอยู่บริเวณปัจจุบันเรียก สำเพ็ง
บางจีน เป็นย่านคนจีน มีชื่ออยู่ในเพลงยาวหม่อมพิมเสน ยุคปลายอยุธยา (อ. ล้อม เพ็งแก้ว บอกว่า ควรเรียกนิราศเมืองเพชรบุรี) ระบุภูมิสถานชัดเจนว่าอยู่บริเวณพระบรมมหาราชวังทุกวันนี้
ตลาดนัดกรุงเทพฯ
ตลาดนัดแห่งแรกในกรุงเทพฯ อยู่วังสราญรมย์
ผมเข้ากรุงเทพฯ พ.ศ. 2497 เป็นเด็กวัดอยู่วัดเทพธิดาราม (ประตูผี) เคยไปตลาดนัดวังสราญรมย์ 2-3 ครั้ง
ต่อมาสถานที่คับแคบ ทางการเลยให้ย้ายไปสนามหลวง
ผมเคยเป็นลูกมือขายปลาหมึกย่างที่ตลาดนัดสนามหลวง ก่อนทางการให้ย้ายไปสวนจตุจักร
ตลาดริมถนนก็มีในยุคอยุธยา
ยุคอยุธยา ทั้งบริเวณในเกาะเมืองและนอกเกาะ มีเอกสารระบุตลาดน้ำและตลาดบก รวมทั้งย่านผลิตสินค้ามีวางขายด้วย รวมๆ แล้วนับเป็นร้อยๆ ตลาด
ตลาดบกยุคอยุธยาในเกาะเมือง ตั้งสองฟากถนน มีย่านเจ๊ก ย่านแขก ที่มีอาคารเป็นตึก 2 ชั้น 3 ชั้นก็มี แถมบอกอีกว่ามีซ่องโสเภณีด้วยอยู่ในตลาดหลายแห่ง เช่น ปากคลองตะเคียน นอกเกาะเมือง
ตลาดขายของแก้บน
เรือน พ.ศ. 1900 ยุคต้นอยุธยา มีตลาดขายสัตว์ต่างๆ ให้คนซื้อไปทำกินและปล่อยแก้บน เช่น แพะ, หมู, หมา, เป็ด ไก่, ห่าน, นก, ปลา, วัวควาย และ ฯลฯ
ท่านมหาเถรศรีศรัทธาฯ (หลานพ่อขุนผาเมือง) ทำจารึกบอกไว้ (อยู่ในจารึกวัดศรีชุม สุโขทัย)ว่า “เทตลาดซื้อสัตว์ทั้งหลาย” ตามชื่อสัตว์ที่บอกมานั่นแหละ แล้วปล่อยเป็นทานบารมี
ตลาดในไทยเก่าแก่สุด ไม่รู้อยู่ไหน?
ตลาดที่อายุเก่าแก่สุดในไทยมีเมื่อไร? อยู่ตรงไหน? ไม่เคยพบหลักฐานประวัติศาสตร์
โบราณคดี
ถ้าเปรียบเทียบทั่วไปทางสากล การซื้อขายแลกเปลี่ยนลักษณะตลาดน่าจะมีแล้วในไทยและอุษาคเนย์ไม่น้อยกว่า 2,000 ปีมาแล้ว หรือราว พ.ศ. 500
เพราะมีการค้าแล้วทั้งภายในทางบก และภายนอกทางทะเลไกลๆ นำไปสู่การค้าโลก เข้าสู่ยุคทวารวดี ราวหลัง พ.ศ. 1000
ถ้าไม่มีตลาด ไม่มีการค้า ก็ไม่มีรัฐ ไม่มีอาณาจักร
แต่ประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทยไม่มีการค้า ไม่มีตลาด แต่มีรัฐมีอาณาจักรได้เพราะลอยลงมาจากสวรรค์
