ความเป็นไทยฉับไวรับการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ไม่หยุดนิ่ง ด้วยวัฒนธรรมเปิดกว้างต่อความแตกต่างหลากหลาย และให้ความร่มเย็น ซึ่งเป็นต้นทุนแข็งแรงและมีคุณค่ามหาศาลต่อประเทศไทย
ทั้งนี้ โดยสรุปจากที่ได้อ่านความเห็นเกี่ยวกับการศึษาไทยของ พิชญา รักตพงศ์ไพศาล [ในมติชน (พิเศษ) ฉบับวันเกิด วันศุกร์ที่ 9 มกราคม 2569 หน้า 14]
แต่ความเป็นไทยที่ใช้งานทั่วประเทศทุกวันนี้ มีความหมายคับแคบปิดกั้นตนเองและหลงตัวเองเรื่องเชื้อชาติแบบคลั่งเชื้อชาติไทยที่เพิ่งสร้างใหม่โดยไม่มีหลักกฐานวิชาการ ดังนี้ (1.) เชื้อชาติไทยดั้งเดิมไม่มี แต่เพิ่งมีสมัยล่าอาณานิคม เมื่อแผ่จากยุโรปถึงไทยช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้น (2.) การเมืองชาตินิยมช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ถึงสงครามเย็นที่ชนชั้นนำเรืองอำนาจขยายผลเรื่องชาตินิยม “คลั่งเชื้อชาติไทย” แล้วใช้ปลุกระดมต่อเนื่องจนทุกวันนี้ (3.) ประวัติศาสตร์ไทยถูกเสกสรรปั้นแต่งใหม่เหมือนนิยายอิงพงศาวดารที่ชนชั้นนำบังคับควบคุมให้ท่องจำสงครามวีรบุรุษ โดยไม่มีประวัติศาสตร์สังคมและการค้า
ความเป็นไทยเริ่มแรก “ลูกผสม” หลายชาติพันธุ์
ในสังคมดั้งเดิมตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์หลายพันปีมาแล้ว ถึงสมัยกรุงธนบุรี ความเป็นไทยไม่มีเชื้อชาติ (ซึ่งปัจจุบันนักวิทยาศาสตร์นานาชาติพิสูจน์แล้วว่าเชื้อชาติไม่มีจริงในโลก แต่ถูกหลอกว่ามีเชื้อชาติสมัยล่าอาณานิคม) แต่เป็นเรื่องของประชาชาติที่ประกอบด้วยคนหลากหลายชาติพันธุ์ อันเป็นต้นทุนแข็งแรงมีค่ามหาศาล
(1.) ไทยเป็นลูกผสมหลายชาติพันธุ์ หมายถึงบรรพชนทั้งของคนไทยและคน “ไม่ไทย” ในประเทศไทย ซึ่งเป็นชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ที่เคลื่อนไหวไปๆ มาๆ ทั้งในและนอกอุษาคเนย์ ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์หลายพันปีมาแล้ว
(2.) บรรพชนของคนทั้งหลายเหล่านั้นปลูกเรือนเสาสูงอยู่รวมกันเป็นชุมชนหมู่บ้าน แล้วทำมาหากินกระจายไปบริเวณดินดำน้ำชุ่ม แต่บางกลุ่มทำมาค้าขายด้วยการใช้ภาษากลางทางการค้าดินแดนภายใน ซึ่งหลังจากนั้นถูกเรียกว่าสยามหรือชาวสยาม และ
(3.) ชาวสยามบริเวณภาคกลางตอนล่างในภาษาและวัฒนธรรมลุ่มน้ำเจ้าพระยาถูกยกย่องเป็นกลุ่มเริ่มแรกเรียกตนเองและถูกคนอื่นเรียกว่าไทยหรือคนไทย เมื่อเรือน พ.ศ. 1700 หลักฐานสนับสนุนเรื่องทั้งหมดได้จากผลวิจัยทางวิชาการประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษยวิทยา พบว่าวัฒนธรรมดั้งเดิมของชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์เมื่อหลายพันปีมาแล้ว ยังทำสืบเนื่องถึงปัจจุบัน ได้แก่ อาหารการกิน “ทำให้เน่าแล้วอร่อย” (เช่น ปลาแดก, ปลาร้า, กะปิ, น้ำปลา, น้ำพริก, น้ำบูดู ฯลฯ), ความเชื่อทางศาสนาผี เรื่องขวัญ ว่าคนตาย ส่วนขวัญไม่ตาย แล้วกลายเป็นผี, พิธีศพมีมหรสพสมโภชอึกทึกครึกโครมครื้นเครงนานหลายวันหลายคืน ฯลฯ
ประวัติศาสตร์ไทย มาจากประวัติศาสตร์สยาม ประกอบด้วยผู้คนหลายชนเผ่าชาติพันธุ์ที่ผสมกลมกลืนอยู่ปะปนกัน แล้วสมมุติชื่อใหม่ว่าไทย
คนไทย เริ่มแรกพบในอโยธยา เรือน พ.ศ. 1700 เป็นชื่อทางวัฒนธรรม (ไม่ใช่ชื่อเชื้อชาติ) หมายถึงคนในภาษาและวัฒนธรรมไทย เรียกตนเองว่าไทย มาจากชาวสยามซึ่งเป็นลูกผสมของชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ “ร้อยพ่อพันแม่” เช่น ลาว, มอญ, เขมร, ชวา, มลายู, เวียดนาม, จีน, อินเดีย, อิหร่าน ฯลฯ มีความหลากหลายและมีความสามารถเปลี่ยนแปลงได้โดยไม่หยุดนิ่งตายตัว
ภาษาไทย มาจากภาษาสยาม ซึ่งเป็นลูกผสมของภาษาหลายตระกูล โดยมีแกนกลางเป็นไท-กะได หรือ ไท-ไต แล้วผสมภาษานานาชาติบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา เช่น ตระกูลมอญ-เขมร, ชวา-มลายู, พม่า-ทิเบต, ม้ง-เมี่ยน, รวมทั้งจีน, อินเดีย, อิหร่าน ฯลฯ
วัฒนธรรมไทย มาจากวัฒนธรรมสยาม ซึ่งเป็นลูกผสมของวัฒนธรรมนานาชาติบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา (เช่นเดียวกับภาษาไทย) โดยมีแกนกลางเป็นวัฒนธรรมไท-ไตการผสมผสานทางวัฒนธรรมนานาชาติ ทำให้ความเป็นไทยแข็งแรงสืบมาจนปัจจุบัน
ก. ภูมิรัฐศาสตร์ตั้งอยู่กึ่งกลางภูมิภาคอุษาคเนย์ภาคพื้นทวีป และมีดินแดนคาบสมุทรอยู่สุวรรณภูมิทางทิศใต้ขนาบด้วยมหาสมุทร 2 แห่ง คือ แปซิฟิกกับมหาสมุทรอินเดีย
ข. แผ่นดินใหญ่หรือภาคพื้นทวีปอุษาคเนย์ราว 3,000 ปีมาแล้ว เป็นแหล่งโลหะสำคัญ คือ ทองแดง, ดีบุก, ฯลฯ ดึงดูดให้พ่อค้านักเสี่ยงโชคจากอินเดียและเครือข่ายเข้ามาซื้อทองแดงไปขายต่อถึงโรมัน โดยผ่านสถานีการค้าในดินแดนไทย ทำให้บรรพชนคนไทยคุ้นเคยกับคนและวัฒนธรรมนานาชาติราว 2,500 ปีมาแล้ว เรือน พ.ศ. 1
ค. เหล่านี้เป็นต้นทุนสำคัญให้สมัยอยุธยาเปิดรับการค้านานาชาติทางทะเลและทางบก ดึงดูดพ่อค้าจากนานาประเทศ “สิบสองภาษา” โดยเฉพาะประเทศทางตะวันตก ได้แก่ ยุโรป เข้ามาตั้งหลักแหล่งเปิดสถานีการค้าในอยุธยา รวมทั้งเผยแผ่ศาสนาคริสต์จนได้รับอนุญาตให้ตั้ง “วิทยาลัย” สอนความรู้สมัยใหม่ของตะวันตก โดยเฉพาะวิชาดนตรี ซึ่งมีชาวสยามในอยุธยาเข้าศึกษาเล่าเรียนจำนวนหนึ่ง และหลายคนได้รับคัดเลือกไปเรียนต่อที่กรุงปารีสในฝรั่งเศส
ความร่มเย็นโอบอ้อมนอบน้อมถ่อมตัว มีพื้นฐานจากสังคมเกษตรกรรมพึ่งพาธรรมชาติที่ต้องนอบน้อมถ่อมตัว เพื่อวิงวอนร้องขออำนาจเหนือธรรมชาติบันดาลความอุดมสมบูรณ์ในพืชพันธุ์ว่านยาข้าวปลาอาหารเลี้ยงตนเองและชุมชน
สตอรี่ความเป็นไทยฉับไวรับความเปลี่ยนแปลงที่ยกหลักฐานมานี้ ไม่พบในตำราประวัติศาสตร์ ทำให้ไทยขาดจินตนาการ และพลังสร้างสรรค์ถูกลดทอนทำให้อ่อนแอโดยประวัติศาสตร์สงคราม ถ้าปรับใหม่ให้รู้ความจริงทางสังคมและวัฒนธรรมที่มีหลักฐานวิชาการรองรับ จะทำให้ความเป็นไทยมีพลังสร้างสรรค์แข็งแรงและมีคุณค่ามหาศาลต่อประเทศไทยทั้งปัจจุบันและอนาคต
