ว่า “หินตั้ง” พบเก่าสุดเป็นลายลักษณ์อักษรว่า “เขาหินตั้ง” ในหนังสือพงศาวดารเหนือ เอกสารสมัยอยุธยาตอนต้น มากกว่า 500 ปีมาแล้ว เรือน พ.ศ. 2000 มีความหมายดังนี้
(1.) ภูเขาที่มีหินตั้งในวัฒนธรรมหินใหญ่บอกเขตศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาผี และ
(2.) ปัจจุบันคือ เขาตะพานหิน เขตอรัญญิก เมืองสุโขทัย (จ.สุโขทัย) สืบเนื่องความเชื่อจากสมัยก่อนๆ เช่น เขาปู่จา (อ.คีรีมาศ จ.สุโขทัย), ทิวเขา 5 ยอด ด้านตะวันตก เมืองอู่ทอง (อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี) ฯลฯ
ภูมิภาคอุษาคเนย์มีหินตั้งในวัฒนธรรมหินใหญ่ ราว 3,000 ปีมาแล้ว เป็นต้นทาง “เสมาหิน” ในอีสาน และที่อื่นๆ
หินตั้งเป็น “ร่างเสมือน” ของคนตายที่มีความสำคัญของชุมชน เช่น หัวหน้าเผ่าพันธุ์, หมอมด ฯลฯ แต่ขวัญไม่ตายจึงสิงอยู่ในหินที่ชุมชนเลือกสรรยกย่อง
ทั้งโลกมีวัฒนธรรมหินตั้ง ที่เรียกชื่อต่างกันตามท้องถิ่น แต่ทุกแห่งในโลกมีผีสิง หินตั้งทั้งนั้น ข้อมูลเรื่องนี้มีในหนังสือหินตั้งฯ ที่สำนักพิมพ์มติชนพิมพ์จำหน่าย
เนื้อหาหนังสือ หินตั้ง-ศาสนาผี อาศรมสถิต พลังชีวิต ผีบรรพชน ของ ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ บอกว่ามีโดยสรุปดังนี้
บทที่ 1 เล่าถึงประวัติการศึกษาวัฒนธรรมหินตั้งในโลกตะวันตก ที่ส่งผลมาถึงการศึกษาวัฒนธรรมหินตั้งในไทยระยะแรก
บทที่ 2 อธิบายถึงสโตนเฮนจ์ ในฐานะกลุ่มหินตั้งที่เกี่ยวข้องกับพิธีศพ เพื่อเป็นตัวอย่างสําคัญในการศึกษาหินตั้ง ที่เกี่ยวข้องกับพิธีศพอื่นๆ ทั้งในโลกตะวันตก และอุษาคเนย์
บทที่ 3 อธิบายถึงแนวคิดเรื่องพลังชีวิต โดยเฉพาะขวัญและแถนในอุษาคเนย์เชื่อมโยงกับพิธีกรรมการปลงศพ และหินตั้ง ในฐานะของร่างเสมือน
บทที่ 4 กล่าวถึงตัวอย่างของการปรับเอาหินตั้ง เข้าเป็นส่วนหนึ่งของศาสนาพุทธ และพราหมณ์-ฮินดู ประกอบไปด้วยการปรับหินใหญ่มาเป็นเจดีย์หรือพระพุทธรูป, การใช้หินใหญ่เป็นส่วนหนึ่งของปราสาทหิน และโลงหินที่พบในปราสาท, การกลายรูปจากหินตั้งมาเป็นใบเสมา, ความสืบเนื่องของหินตั้งมาสู่เสาหลักเมือง และท้ายสุดคือการแพร่กระจายตัวของเนินหินในไทย
บทที่ 5 บทสรุป และประเด็นทิ้งท้ายเรื่องของการใช้หินขนาดเล็กในพิธีศพโบราณ
ครบุรี มี “หินตั้ง”
อ.ครบุรี จ.นครราชสีมา มีหินตั้ง ตามคำบอกเล่า ของ ปรีดา ข้าวบ่อ บรรณาธิการ ทางอีศาน นิตยสารรายเดือน ฉบับกุมภาพันธ์ 2569 วางตลาดขณะนี้ (เล่มละ 150 บาท)
ปรีดา ข้าวบ่อ บอกว่า “หินตั้งครบุรี” พบตั้งแต่ 10 ปีที่แล้ว อยู่บ้านหินลับ อ. ครบุรี จ. นครราชสีมา บนเส้นทางครบุรี-วังน้ำเขียว ผ่านเขื่อนมูลบน ไปเชื่อมถนนกบินทร์บุรี-ปักธงชัย
พื้นที่บริเวณนี้มากกว่า 800 ปีที่แล้ว อยู่ในเขต “ดงอีจาน” ที่มหาเถรศรีศรัทธาฯ ชนช้างกับท้าวอีจาน มีบอกในจารึกวัดศรีชุม และจิตร ภูมิศักดิ์ ยกมาอธิบาย
ข้อมูลเหล่านี้เป็นจุดขายการท่องเที่ยวที่ท้องถิ่นครบุรีควรยกไปแบ่งปันเผยแพร่ให้รู้ทั่วกันทั้งในอำเภอ, จังหวัด, ประเทศไทย และในโลก
ปรีดา ข้าวบ่อ ส่งรูปหินตั้งครบุรี (จ.นครราชสีมา) มาแบ่งปันแก่ผู้สนใจเรื่องเหล่านี้ ดังต่อไปนี้
