ข้อเขียนเรื่อง “เทคโนโลยีนำหน้า การศึกษาหลงทิศ” โดย วิริยะ ฤๅชัยพาณิชย์ (นักวิชาการอิสระ ผู้ทรงคุณวุฒิการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ) ใน มติชน รายวัน (ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 5 กุมภาพันธ์ 2569 หน้า 10) ผมอ่านแล้วตาสว่างอย่างยิ่งจึงขอบพระคุณผู้เขียนบทความนี้ ซึ่งเป็นบทเรียนจาก Davos 2026 เมื่ออนาคตมาถึงเร็วกว่าห้องเรียน โดยสรุปเท่าที่ผมอ่านพบ ดังนี้
การปรากฏตัวของ Elon Musk บนเวที World Economic Forum 2026 ณ เมืองดาวอส คือ “สัญญาณเชิงโครงสร้าง” ซึ่งจะส่งผลต่ออนาคตของมนุษยชาติ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต่อระบบการศึกษาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ว่ากำลังเตรียมมนุษย์ให้พร้อมกับโลกแบบใด ทั้งนี้เป็นเพราะ AI และหุ่นยนต์กำลังจะกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานของเศรษฐกิจโลก ต้นทุนการผลิตจะลดลงอย่างมหาศาล จนความขาดแคลนซึ่งเป็นแก่นของระบบเศรษฐศาสตร์แบบเดิมอาจหมดความหมายลง ซึ่งหมายความว่า “แรงงานมนุษย์” ในความหมายดั้งเดิม กำลังสูญเสียสถานะศูนย์กลางของระบบเศรษฐกิจ
(1.) โจทย์ของการศึกษาต้องเปลี่ยนจาก “สอนให้รู้” ไปสู่ “สอนให้เป็นมนุษย์” ในโลกที่ความรู้ล้นเกิน
สิ่งที่มนุษย์ยังคงมีคุณค่าเหนือเครื่องจักร ไม่ใช่ปริมาณความรู้ แต่คือความสามารถในการคิดเชิงระบบ การตั้งคำถามทางจริยธรรม ความเข้าใจบริบททางสังคม และการเชื่อมโยงความรู้ข้ามศาสตร์ สิ่งเหล่านี้ไม่อาจวัดได้ด้วยข้อสอบปรนัย และไม่สามารถพัฒนาได้ด้วยการเรียนแบบท่องจำ
อย่างไรก็ตาม ปัญหาของการศึกษาไทยคือ แม้จะพูดถึงทักษะแห่งศตวรรษที่ 21 มานาน แต่โครงสร้างการเรียนการสอน การประเมินผล และการประเมินครู ยังคงยึดติดกับผลลัพธ์เชิงปริมาณเป็นหลัก
ห้องเรียนจำนวนมากจึงยังผลิตผู้เรียนที่ “เก่งตามเกณฑ์” แต่ไม่พร้อมรับมือกับความไม่แน่นอนของโลกอนาคต
(2.) การศึกษาจึงไม่ควรมุ่งเตรียมเด็กสำหรับอาชีพใดอาชีพหนึ่ง แต่ต้องเตรียมเขาให้พร้อมสำหรับการเรียนรู้ตลอดชีวิต
การเปลี่ยนแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่า และการตัดสินใจบนฐานคุณค่า ไม่ใช่เพียงผลประโยชน์ระยะสั้น
การเรียนรู้ที่ดีไม่ควรจำกัดอยู่ที่ความสำเร็จเฉพาะหน้า หรือการสอบผ่านในช่วงเวลาหนึ่ง แต่ต้องปลูกฝังความรับผิดชอบต่อโลก ต่อสังคม และต่อคนรุ่นถัดไป
(3.) การศึกษาไม่ได้เป็นเพียงระบบผลิตกำลังคน แต่คือกลไกหลักในการรักษาคุณค่าความเป็นมนุษย์
โรงเรียนจึงไม่ควรเป็นเพียงสถานที่ถ่ายทอดเนื้อหา แต่ต้องเป็นพื้นที่ที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนตั้งคำถาม เข้าใจตนเอง เข้าใจผู้อื่น และตระหนักถึงความหมายของการมีชีวิตอยู่ร่วมกันในโลกที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
เราจะยังเดินตามโลกด้วยโครงสร้างเดิม หรือกล้าปรับทิศทาง เพื่อรักษาความหมายของการเป็นมนุษย์ในอนาคตที่เทคโนโลยีกำลังก้าวนำหน้าอย่างไม่รอใคร
ความเป็นคน ก่อนความเป็นไทย
ความเป็นมนุษย์มีแหล่งเรียนรู้ขนาดใหญ่อยู่ในประวัติศาสตร์แนวทางสากล เริ่มจากความเป็นคน ก่อนความเป็นไทย
ความเป็นคนในอุษาคเนย์ ประกอบด้วยชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ที่ไม่รู้เป็นใครบ้าง? เพราะยังไม่มีชื่อสัญชาติ แต่หลักฐานสมัยหลังยืนยันว่าเป็นบรรพชนคนไทยทุกวันนี้ ซึ่งปัจจุบันรู้จักในนาม มอญ, เขมร, ชวา, มลายู, ม้ง, เมี่ยน, พม่า, ลาว ฯลฯ
ความเป็นไทย มีรากเหง้าจากการผสมผสานทางสังคมและวัฒนธรรม จากความเป็นคนในอุษาคเนย์ที่พูดภาษาไทย และมีวัฒนธรรมไทย (ซึ่งเป็นลูกผสม)
ดังนั้น ความเป็นไทยมีบรรพชนเป็นชนเผ่าพื้นเมืองหลายชาติพันธุ์ในอุษาคเนย์หลายพันปีมาแล้ว ที่สร้างสรรค์วัฒนธรรมร่วมรากจากเบ้าหลอมเดียวกัน
ทั้งนี้ ยืนยันโดยหลักฐานวิชาการทางประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษยวิทยา ทั้งพบในไทยและในอุษาคเนย์โบราณ (พื้นที่ถึงใต้ลุ่มน้ำแยงซีในจีน) มีในกระทรวงวัฒนธรรม (วธ.) ปัญหาอยู่ที่ วธ. ไม่แบ่งปันเผยแพร่ข้อมูลพร้อมคำอธิบายแนวทางสากล แต่มักอธิบายคับแคบตามแนวชาตินิยม “คลั่งเชื้อชาติไทย” ซึ่งเซาะกร่อนบ่อนทำลายคุณค่าความเป็นมนุษย์
ประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทย ถูกเสกสรรปั้นแต่งสนองการเมืองชาตินิยม “คลั่งเชื้อชาติไทย” โดยไม่มีหลักฐานวิชาการรองรับ เหตุจากไม่เคารพหลักฐานวิชาการประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษยวิทยา แต่ถูกใช้ในการเรียนการสอนแบบท่องจำในสถานศึกษาทั่วประเทศ เป็นเหตุให้ด้อยค่าความเป็นมนุษย์ของตนเองและของคนอื่น ดูจากการยกย่องวีรบุรุษในสงครามเพราะฆ่าฝ่ายตรงข้ามมากมายจนได้ชัยชนะ
ขณะเดียวกัน วธ. และสถาบันการศึกษาทางประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษวิทยาก็เพิกเฉยต่อข้อผิดพลาดในประวัติศาสตร์แห่งชาติ โดยไม่โต้แย้งความผิดพลาดของประวัติศาสตร์แห่งชาติเหล่านั้นด้วยหลักฐานวิชาการที่มีในสถาบันฯ
ถ้า ศธ. และ วธ. กระตุ้นการเรียนรู้ตลอดชีวิต เรื่องประวัติศาสตร์เกี่ยวกับความเป็นมนุษย์, ความเป็นคน, ความเป็นไทยในความเป็นพลเมืองโลก ด้วยความเคารพหลักฐานวิชาการทางประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษยวิทยา การศึกษาเพื่อความเป็นมนุษย์ “สุดยอด” เรียนรู้ตอลดชีวิตก็เริ่มต้นอย่างสมบูรณ์
