วันไหล – สาดน้ำสงกรานต์มี “อาฟเตอร์ช็อก” เป็นสาดน้ำวันไหลในงานประเพณีก่อพระทราย เริ่มเล่นแล้วที่ชายหาดบางแสน และตามด้วยพัทยา, นาเกลือ (จ.ชลบุรี) ฯลฯ
วันไหล หมายถึง วันที่มีกิจกรรมเคลื่อนขบวนยืดยาวเล่นสาดน้ำ
ไหล แปลว่า เคลื่อนไป, เลื่อนไป อย่างน้ำไหล โดยปริยายหมายถึงเคลื่อนขบวนยืดยาวไปเรื่อยๆ พร้อมเล่นสาดน้ำ (แต่บางท้องถิ่นอาจมีความหมายต่างไปก็ได้)
คำว่าไหลมีใช้ตั้งแต่ลุ่มน้ำโขงถึงลุ่มน้ำเจ้าพระยา ในความหมายเดียวกันนับพันๆ ปีมาแล้ว เช่น
ไหลเฮือ เป็นคำลาว หมายถึงปล่อยเรือลอยตามน้ำไหลเพื่อขอขมาน้ำและดินที่บันดาลความอุดมสมบูรณ์ตามความเชื่อทางศาสนาผี ครั้นหลังรับศาสนาพุทธ เถรวาท แบบลังกา ถูกแปลงความหมายไปทางพุทธศาสนาจนทุกวันนี้ ทำให้ลืมความหมายดั้งเดิม
ไล่เรือ เป็นคำไทย (ที่แปลงจากคำลาว “ไหลเฮือ”) อยู่ในกฎมณเฑียรบาลสมัยอยุธยาตอนต้น ราวเรือน พ.ศ. 2000 หมายถึงพระราชพิธีไล่น้ำให้ไหลเร็วๆ ลงบาดาลเพื่อน้ำลดช่วยชาวนาลงนาเกี่ยวข้าว ถ้าน้ำไม่ลดชาวนาลงนาเกี่ยวข้าวไม่ได้ เมื่อนานไปต้นข้าวเน่าตาย ไม่ได้ข้าวกินตลอดปี
ไหลบัว หมายถึงส่วนของกอบัวที่งอกหรือแยกเลื้อยชอนไชไปในโคลนเลนใต้น้ำ
ปลาไหล ลำตัวยาวคล้ายงู เลื้อยชอนไชใต้ดินโคลน
ขนทรายเข้าวัด
หนังสือ พิธีกรรม “ผี-พราหมณ์-พุทธ” (สำนักพิมพ์มติชน 2569) อธิบายขนทรายเข้าวัด จะคัดมาดังนี้
สงกรานต์มีประเพณีขนทรายเข้าวัด โดยอ้างเรื่องเล่าว่าชาวบ้านที่เดินเข้าออกวัดทุกวันทั้งปี ทำให้ทรายวัดติดตีนชาวบ้านไปนอกวัดซึ่งเท่ากับบาป ดังนั้นเมื่อถึงสงกรานต์ต้องชดใช้ด้วยการทำบุญขนทรายเข้าวัด
ก่อพระทราย หรือก่อเจดีย์ทราย ตอนสงกรานต์ เป็นผลพลอยได้จากขนทรายเข้าวัด
ด้วยการทำกิจกรรมทางศาสนา ให้เป็นที่เชื่อถือว่าการขนทรายเข้าวัดเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์และได้บุญ
เรื่องเล่าเป็นสิ่งเพิ่งสร้างเพื่อกล่อมเกลาให้ชาวบ้านเชื่อว่าจริง แล้วร่วมกันทำบุญด้วยการขนทรายเข้าวัด ซึ่งเป็นอุบายของพระสงฆ์สมัยก่อน ดังนี้
(1.) พระสงฆ์ต้องการทรายใช้ผสมดินเหนียวทำอิฐเผา สำหรับบูรณปฏิสังขรณ์ศาสนสถานของวัดที่ชำรุดทรุดโทรม
(2.) ทรายไม่พบทั่วไป แต่มีเฉพาะแหล่งทราย ซึ่งส่วนมากอยู่ไกลจากวัด ที่เกินกำลังพระสงฆ์จะไปขนมาไว้ใช้งานในวัด (สมัยนั้นไม่มีธุรกิจดูดทรายส่งขายในชุมชน) พระสงฆ์จึงถือโอกาสสงกรานต์ปีละครั้งบอกบุญชาวบ้าน
(3.) ชาวบ้านและพระสงฆ์ในวัดทั่วไปสมัยโบราณ ร่วมกันปั้นดินเหนียวผสมทรายทำอิฐเผาเพื่อใช้ซ่อมวัด เว้นแต่วัดหลวงเท่านั้นเกณฑ์อิฐเผาจากชาวบ้านตามที่ต้องการซึ่งจำนวนไม่น้อย
ก่อพระทรายวันไหล บางแสน (จ.ชลบุรี) บริเวณหาดบางแสน เป็นแนวคิดสร้างสรรค์สู่ความทันสมัยที่ควรสรรเสริญอย่างยิ่ง
