ราชบุรี อยู่ลุ่มน้ำแม่กลอง มีงานประจำปีที่ควรทบทวนประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
คำว่า กลอง ในชื่อแม่น้ำแม่กลอง น่าจะมาจากคำในภาษามอญว่า โคลฺง แปลว่า ทาง (คมนาคม) แล้วกลายคำเป็นคลอง (เช่น แม่น้ำลำคลอง) จนเป็นกลองในชื่อแม่กลอง
สอดคล้องกับต้นน้ำแม่กลอง อยู่ในหุบเขาพรมแดนไทย-พม่า เป็นหลักแหล่งของชาวมอญตั้งแต่ จ. ตาก ต่อเนื่องลงไปถึง จ. กาญจนบุรี
ราชบุรี มีพื้นที่ต่อเนื่องหลายจังหวัด ในภูมิภาคฟากตะวันตกแม่น้ำเจ้าพระยา เฉพาะลุ่มน้ำแม่กลองก็เกี่ยวข้องกับกาญจนบุรีซึ่งอยู่ต้นน้ำ กับสมุทรสงครามซึ่งอยู่ปลายน้ำ
มีถนนสองฟากแม่น้ำแม่กลองเชื่อมโยงถึงกันตลอด เป็นเส้นทางคลาสสิคมากๆ โดยเฉพาะฝั่งขวาตั้งแต่กาญจนบุรี ผ่านราชบุรี ลงไปสมุทรสงคราม
ฝั่งขวาแม่กลอง เป็นพื้นที่มีชุมชนยุคก่อนประวัติศาสตร์มากกว่า 3,000 ปีมาแล้ว เริ่มจากบ้านเก่า (กาญจนบุรี) ต่อเนื่องลงไปถึงสวนผึ้ง (ราชบุรี) พบหลักฐานประวัติศาสตร์โบราณคดี รวมทั้งโครงกระดูกมนุษย์กระจัดกระจายทั่วไป เชื่อมโยงถึงชุมชนยุคโลหะราว2,500 ปีมาแล้ว บนที่ดอนกลางทะเลโคลนตมบางแพ (ราชบุรี)
ชุมชนเหล่านี้มีพัฒนาการเป็นบ้านเมือง แล้วเป็นรัฐชายทะเลยุคทวารวดีที่คูบัว (ราชบุรี) มีศาสนสถานสำคัญอยู่ย่านเขางู สืบเนื่องถึงเมืองโกสินารายณ์ (บ้านโป่ง) ราวหลัง พ.ศ. 1700 ควบคุมเส้นทางการค้าไปทะเลอันดามันทางด่านเจดีย์สามองค์
ในที่สุดเป็นเมืองราชบุรี มีวัดมหาธาตุ ถือเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของสยามตามเอกสารจีนก่อนยุคอยุธยา ที่ต่อไปจะรวมเป็นราชอาณาจักรสยาม มีศูนย์กลางอยู่อยุธยา
