คําว่า “สันโดษ” แม้จะเป็นคำภาษาไทยที่ใช้กันโดยทั่วไปและอย่างกว้างขวาง แต่ก็มีผู้ที่เข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำนี้อยู่น้อยเต็มที
สันโดษเป็นคำนาม มาจากคำภาษาสันสกฤตว่าสันโตษหรือ สันตุฏฐี มักจะแปลกันผิดๆ ว่าหมายถึงความพอใจที่จะหันหลังให้สังคมหรืออยู่โดดเดี่ยวคนเดียว แต่ความหมายที่แท้จริงของสันโดษนั้นคือความยินดีหรือพอใจในของที่ตนได้มาด้วยเรี่ยวแรงหรือความเพียรโดยชอบธรรมหรือความรู้จักอิ่มรู้จักพอ
ในศาสนาพุทธ สันโดษเป็นหนึ่งในอุดมมงคลหรือมงคลอันสูงสุด 38 ประการ มงคลนั้นหมายถึงสิ่งที่ทำให้มีโชคดี หรือธรรมอันนำมาซึ่งความสุขความเจริญ
สันโดษมี 3 อย่าง คือลาภ (อ่านว่าลาพะ) สันโดษ พล (อ่านว่าพะละ) สันโดษ และสารรุป (อ่านว่าสาระรุปะ) สันโดษ ลาภสันโดษนั้นคือความยินดีในลาภหรือสิ่งที่ได้มา ไม่ว่าจะมากน้อย ถูกหรือแพงเพียงใด ได้มาอย่างใดเท่าใดก็พอใจเท่านั้น ไม่เดือดร้อนกระวนกระวายอยากได้ให้มากหรือดีวิเศษไปยิ่งกว่านั้น
พลสันโดษคือความยินดีในสิ่งที่ได้มาตามกำลังร่างกายความสามารถและสุขภาพของตน ไม่อยากได้เกินกำลังความสามารถหรือสุขภาพของตน
สารรุปสันโดษ คือความยินดีในสิ่งที่ได้มาโดยเหมาะหรือสมควรกับอัตภาพ ฐานะ ตำแหน่ง หรือภาวะของตน ไม่ปรารถนาจะได้หรือใช้ของที่ไม่เหมาะหรือไม่สมควรกับตำแหน่งฐานะ
สันโดษนั้นในศาสนาพุทธท่านกำหนดไว้เพื่อให้พระภิกษุปฏิบัติ แต่ถ้าหากจะดูจากความหมายแล้ว ก็จะเห็นว่าเป็นสิ่งที่บุคคลทั่วไปพึงถือ ปฏิบัติด้วย โดยเฉพาะผู้ที่เป็นข้าราชการซึ่งมีหน้าที่รับใช้ประชาชน เพราะถ้าหากขาดสันโดษไม่ว่าข้อหนึ่งข้อใด ก็ย่อมจะถูกตำหนิติฉินและกระทบกระเทือนเสียหายต่อตำแหน่งฐานะของตนในฐานะที่เป็นข้าราชการ การขาดลาภสันโดษจะทำให้ตะเกียกตะกายอยากได้และสะสมสิ่งของดีๆ ราคาแพง เป็นช่องทางให้เรียกหรือรับสินบน การขาดพลสันโดษจะทำให้มุ่งแต่จะหาโดยไม่คำนึงถึงกำลังความสามารถของตน และอาจกระทบกระเทือนถึงสุขภาพของตนอาจเจ็บไข้ด้วย
ส่วนการขาดสารรุปสันโดษนั้น จะทำให้หาและใช้สิ่งของที่แลดูเกินฐานะ เช่นเป็นข้าราชการเงินเดือนไม่กี่หมื่นกี่แสน แต่ใช้รถยนต์นั่งส่วนตัวยี่ห้อดีราคาเป็นล้าน หรือแทนที่จะผูกนาฬิกาข้อมือราคาพอสมควร ก็กลับไปซื้อนาฬิกายี่ห้อดีราคาแพงที่เหมาะสำหรับเศรษฐีมาผูก หรือแทนที่จะสวมแหวนทองเกลี้ยงแต่ก็ชอบสวมแหวนเพชรเม็ดโต
หลายสิบปีมาแล้ว สมัยที่ผมเป็นตำรวจ จำได้ว่านายตำรวจชั้นผู้ใหญ่แทบทุกคนขาดสารรุปสันโดษ อธิบดีกรมตำรวจบางคนใช้รถยนต์ส่วนตัวราคาแพงเป็นสิบล้านบาท จะยกเว้นอยู่ก็รายเดียวคือ พล.ต.อ.ถวิล จันทสีหราช อดีตรองอธิบดีกรมตำรวจ ซึ่งนอกจากจะไม่ยอมใช้รถยนต์ของหลวงแล้ว ยังไม่มีรถส่วนตัว และนั่งรถประจำทางไปและกลับจากการทำงานด้วย
กรณีรองนายกรัฐมนตรีผูกนาฬิการาคาเรือนละล้านและสวมแหวนเพชรเม็ดเขื่อง ซึ่งกำลังเป็นข่าวเกรียวกราวอยู่ในขณะนี้ เป็นตัวอย่างของการขาดสารรุปสันโดษ เจ้าตัวอาจจะเป็นเศรษฐีมีฐานะดี และสามารถจะซื้อของแพงมาใช้ และโดยทางกฎหมายอาจจะไม่เสียหายอะไรหากพิสูจน์ได้ว่าได้มาโดยชอบ ไม่ทุจริต แต่ในด้านสังคมเป็นการแสดงว่าขาดสารรุปสันโดษ เป็นการปฏิบัติที่เกินอัตภาพ ฐานะหรือตำแหน่งของข้าราชการ
หากจะพิจารณาว่าสันโดษเป็นมงคลหนึ่งในอุดมมงคล 38 ประการแล้ว การขาดสันโดษไม่ว่าข้อไหนก็ตามย่อมนำมาซึ่งโชคร้ายและความเสื่อมเสียชื่อเสียงเกียรติยศ
อย่างที่กำลังเป็นและกำลังเห็นกันอยู่ในขณะนี้
