เมื่อพูดถึงบทบาทสำคัญของกรมศุลกากร ภาพจำหลายคนอาจเป็นหน่วยงานที่ทำหน้าที่ตรวจสอบสินค้านำเข้า-ส่งออก และจัดเก็บภาษีอากรจากการค้าระหว่างประเทศ
แต่ในวันที่การค้าโลกมีความซับซ้อนมากขึ้น ภารกิจของกรมศุลกากรไม่ได้หยุดอยู่เพียงการจัดเก็บรายได้ หากยังต้องทำหน้าที่เป็นด่านหน้าสำคัญในการรักษาความเป็นธรรมทางการค้า ปกป้องผู้ประกอบการไทย และสร้างความเชื่อมั่นให้กับประเทศคู่ค้า
โดยเฉพาะในช่วงที่สินค้านำเข้าจากต่างประเทศเข้ามาแข่งขันในตลาดไทยมากขึ้น ขณะเดียวกันการส่งออกของไทยก็ต้องเผชิญกับการตรวจสอบอย่างเข้มข้นจากตลาดสำคัญอย่างสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นตลาดส่งออกหลัก ทำให้กรมต้องขยับบทบาทจากการจัดเก็บภาษีและตรวจปล่อยสินค้า ไปสู่การดูแลให้การค้าระหว่างประเทศเป็นไปอย่างถูกต้อง โปร่งใส และแข่งขันกันบนกติกาที่เป็นธรรม
ปีงบ 69 เก็บภาษีบาทแรกสร้างความเป็นธรรม
พันธ์ทอง ลอยกุลนันท์ อธิบดีกรมศุลกากร รายงานผลการดำเนินงานในปีงบประมาณ 2569 ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถึง 21 กันยายน 2569 ว่า กรมศุลกากรจัดเก็บรายได้รวมได้ 631,411 ล้านบาทสูงกว่าปีก่อน 57,024 ล้านบาท แบ่งเป็นรายได้ศุลกากร 112,528 ล้านบาท และรายได้ที่จัดเก็บแทนหน่วยงานอื่นอีก 518,883 ล้านบาท
ในจำนวนนี้ เป็นการจัดเก็บภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) แทนกรมสรรพากร 411,131 ล้านบาท ซึ่งเป็นปีแรกที่จัดเก็บได้เกินระดับดังกล่าวส่วนการจัดเก็บแทนกรมสรรพสามิตอยู่ที่ 56,428 ล้านบาท และกระทรวงมหาดไทย 51,324 ล้านบาท โดยรายได้ทั้งหมดจะนำส่งเป็นรายได้แผ่นดิน เพื่อนำไปใช้พัฒนาประเทศในด้านต่างๆ
ขณะที่มูลค่าการค้าระหว่างประเทศของไทยอยู่ที่กว่า 24 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้น 19.31% จากปีก่อน แบ่งเป็นมูลค่านำเข้า 12.8 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้น 26.30% และมูลค่าส่งออก 11.2 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้น 12.25% สะท้อนให้เห็นถึงปริมาณกิจกรรมทางการค้าที่ขยายตัวขึ้น และเป็นส่วนหนึ่งที่สนับสนุนการจัดเก็บรายได้ของกรมศุลกากร
อย่างไรก็ตาม อีกหนึ่งผลงานที่กรมศุลกากรให้ความสำคัญไม่แพ้ตัวเลขรายได้ คือการจัดเก็บภาษีสินค้านำเข้าที่มีมูลค่าตั้งแต่ 1 บาท ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2569 ซึ่งมีปริมาณพัสดุประมาณ 233-235 ล้านกล่อง สามารถจัดเก็บอากรขาเข้าได้ประมาณ 4,300 ล้านบาท และ VAT อีกกว่า 3,000 ล้านบาท รวมเป็นเงินประมาณ 8,000 ล้านบาท
มาตรการนี้อาจถูกมองในมุมของการเพิ่มรายได้ให้รัฐ แต่เป้าหมายสำคัญที่กรมศุลกากรย้ำคือ การสร้างความเป็นธรรมในการแข่งขันระหว่างสินค้านำเข้ากับสินค้าที่ผลิตโดยผู้ประกอบการไทย เพราะที่ผ่านมาผู้ประกอบการในประเทศต้องดำเนินธุรกิจภายใต้ต้นทุนและภาระภาษี ขณะที่สินค้านำเข้าบางส่วนมีความได้เปรียบจากช่องว่างในการจัดเก็บภาษี
การเริ่มจัดเก็บภาษีตั้งแต่สินค้ามูลค่า 1 บาท จึงเป็นการทำให้สินค้านำเข้าต้องเข้าสู่ระบบภาษีอย่างถูกต้อง ไม่ว่าจะมีมูลค่าสินค้าเท่าใด และช่วยลดความเหลื่อมล้ำในการแข่งขันกับผู้ประกอบการรายย่อยในประเทศ
นอกจากการจัดเก็บภาษีแล้ว กรมศุลกากรยังเข้าหารือกับแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ ทั้ง Shopee, Lazada และ TikTok เพื่อขอความร่วมมือในการนำผู้ประกอบการ SME ไทยขึ้นไปจำหน่ายสินค้าบนแพลตฟอร์ม ควบคู่กับการจัดอบรมและกำชับให้แพลตฟอร์มนำเข้าสินค้าอย่างถูกต้องตามระบบ
เพราะการสร้างความเป็นธรรมทางการค้าไม่ได้จบเพียงการจัดเก็บภาษีจากสินค้านำเข้า แต่ต้องเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการไทย โดยเฉพาะรายย่อย เข้าถึงช่องทางการขายและแข่งขันในตลาดออนไลน์ได้มากขึ้นด้วย
อำนวยความสะดวกเซฟต้นทุนผู้ประกอบการ
อีกด้านหนึ่งของภารกิจศุลกากร คือการทำให้การนำเข้าและส่งออกสินค้าเดินหน้าได้อย่างสะดวกรวดเร็ว เพราะการค้าระหว่างประเทศไม่ได้แข่งขันกันเฉพาะเรื่องราคา แต่ยังรวมถึงต้นทุน เวลา และประสิทธิภาพของระบบโลจิสติกส์ด้วย
กรมศุลกากรจึงพัฒนาระบบถ่ายลำสินค้าทางเรือแบบอิเล็กทรอนิกส์ ช่วยลดระยะเวลาและขั้นตอนการดำเนินพิธีการลงได้ถึง 85% พร้อมปรับปรุงหลักเกณฑ์เกี่ยวกับเรือที่ขนส่งสินค้าทางแม่น้ำที่บรรจุของขาออก หรือเรือเฉพาะเขต ให้สามารถแวะรับตู้คอนเทนเนอร์เพื่อส่งออกทางท่าเรือแหลมฉบังได้
รวมถึงยกระดับระบบ Tariff e-Service รูปแบบใหม่ และบริการอิเล็กทรอนิกส์อื่นๆ เพื่อให้ผู้ประกอบการเข้าถึงบริการศุลกากรได้สะดวก รวดเร็ว และโปร่งใส ลดต้นทุนทางการค้า และเพิ่มประสิทธิภาพในการขนส่งสินค้า
ขณะเดียวกัน กรมศุลกากรยังมีภารกิจด้านการสกัดกั้นสินค้าผิดกฎหมายและยาเสพติด โดยในปีงบประมาณ 2569 สามารถจับกุมและตรวจยึดสินค้าผิดกฎหมาย รวมถึงตรวจพบการกระทำความผิดกรณีหลีกเลี่ยงภาษีอากร รวม 58,705 คดี คิดเป็นมูลค่ากว่า 4,750 ล้านบาท
ในจำนวนนี้เป็นคดียาเสพติด 282 คดี ปริมาณกว่า 1,221.14 กิโลกรัมมูลค่ารวมกว่า 1,488 ล้านบาท ส่วนบุหรี่ผิดกฎหมาย บุหรี่ไฟฟ้า และอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง ตรวจยึดได้ 3,519 คดี จำนวนกว่า 94 ล้านชิ้น มูลค่ากว่า 530 ล้านบาท
จึงเห็นได้ว่าภารกิจของกรมศุลกากรมีหลายมิติ ตั้งแต่การจัดเก็บรายได้ การอำนวยความสะดวกทางการค้า ไปจนถึงการป้องกันและปราบปรามสินค้าผิดกฎหมาย ซึ่งล้วนเกี่ยวข้องกับความสามารถในการแข่งขันและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของประเทศ
สกัดสินค้าสวมสิทธิปรับข้อมูลMPIสร้างเชื่อมั่น
แต่โจทย์สำคัญของการค้าระหว่างประเทศในเวลานี้ ไม่ได้อยู่แค่การทำให้สินค้าผ่านพิธีการศุลกากรได้รวดเร็วเท่านั้น เพราะการส่งออกสินค้าไทยไปยังตลาดต่างประเทศยังต้องพิสูจน์ให้ได้ด้วยว่า สินค้าที่ระบุแหล่งกำเนิดว่าเป็น Made in Thailand นั้น ผลิตหรือแปรสภาพในประเทศไทยจริง
ประเด็นนี้ยิ่งมีความสำคัญเมื่อสหรัฐอเมริกาตั้งข้อกังวลต่อการส่งออกสินค้าของไทย โดยเฉพาะความไม่สอดคล้องระหว่างดัชนีผลผลิตภาคอุตสาหกรรม (MPI) กับมูลค่าการส่งออกที่เพิ่มขึ้น ซึ่งอาจทำให้เกิดข้อสงสัยว่าไทยมีกำลังการผลิตไม่สอดคล้องกับปริมาณสินค้าที่ส่งออก และอาจมีการลักลอบสวมสิทธิสินค้า หรือ Transshipment
พันธ์ทองระบุว่า ในรอบ 11 เดือนของปีงบประมาณ 2569 ไทยส่งออกสินค้าไปยังสหรัฐมีมูลค่าประมาณ 2.7 ล้านล้านบาท โดยกรมศุลกากรตรวจพบมูลค่าการสวมสิทธิสินค้าเพื่อส่งออกไปยังสหรัฐอยู่ในระดับหลักพันล้านบาท ส่วนใหญ่เป็นสินค้าอุปโภคบริโภค เช่น เสื้อผ้า กระเป๋าเดินทาง และของใช้ในครัวเรือน ไม่ใช่กลุ่มสินค้าส่งออกหลัก 10 อันดับแรกของไทยไปยังตลาดดังกล่าว
แม้มูลค่าที่ตรวจพบจะอยู่ในระดับหลักพันล้านบาทเมื่อเทียบกับมูลค่าส่งออกกว่า 2.7 ล้านล้านบาท แต่ประเด็นนี้ไม่อาจมองข้ามได้เพราะการสวมสิทธิสินค้าไม่เพียงกระทบต่อความน่าเชื่อถือของสินค้าจากไทย แต่ยังอาจส่งผลต่อความเชื่อมั่นของประเทศคู่ค้า และกระบวนการเจรจาทางการค้าระหว่างไทยกับสหรัฐ
กรมศุลกากรจึงเร่งปรับปรุงข้อมูลการจัดทำ MPI ร่วมกับหน่วยงานเศรษฐกิจ หลังพบว่าบริษัทส่งออกขนาดใหญ่หลายแห่งยังไม่ได้ถูกนำมาคำนวณในดัชนี ส่งผลให้ตัวเลขผลผลิตภาคอุตสาหกรรมอาจต่ำกว่าความเป็นจริง การปรับปรุงข้อมูลจึงมีเป้าหมายให้ดัชนีสะท้อนภาพการผลิตของประเทศได้ถูกต้องและเป็นปัจจุบันมากขึ้น
อีกมาตรการสำคัญในปีงบประมาณ 2570 คือการบูรณาการกับกรมการค้าต่างประเทศ เพื่อปรับปรุงกระบวนการออกใบรับรองถิ่นกำเนิดสินค้า (Certificate of Origin: C/O) โดยนำระบบ ROVERs PLUS มาใช้ตรวจสอบสัดส่วนต้นทุนและกระบวนการผลิตสินค้าอย่างละเอียดผ่านระบบออนไลน์ เพื่อพิสูจน์ว่าสินค้านั้นมีการผลิตหรือแปรสภาพในไทยจริงตามหลักเกณฑ์ ไม่ใช่เพียงนำเข้าสินค้ามาเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์แล้วส่งออกต่อ
นอกจากการยกระดับระบบตรวจสอบแล้ว กรมศุลกากรยังปรับเพิ่มบทลงโทษผู้กระทำผิดกรณีสวมสิทธิสินค้า โดยกรณีส่งออกที่มีเจตนาสำแดงถิ่นกำเนิดสินค้าเป็นเท็จ เพื่อหลีกเลี่ยงมาตรการทางการค้าหรือขอรับสิทธิพิเศษทางการค้า จะเข้าข่ายความผิดตามมาตรา 202 แห่งพระราชบัญญัติศุลกากร พ.ศ.2560 มีโทษปรับสูงสุดไม่เกิน 500,000 บาท พร้อมระงับสิทธิประโยชน์ทางภาษีอากรของสินค้าที่กระทำความผิด และต้องแก้ไขข้อมูลให้ถูกต้อง
ส่วนกรณีนำเข้าสินค้าโดยแสดงถิ่นกำเนิดเป็นเท็จตามมาตรา 244 มีโทษปรับตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด โดยมีเพดานโทษปรับไม่เกิน 500,000 บาท และให้ของกลางที่กระทำความผิดตกเป็นของแผ่นดิน
มาตรการเหล่านี้จึงเป็นทั้งการป้องปรามผู้ที่คิดใช้ช่องว่างทางการค้าและเป็นการยืนยันว่าการระบุแหล่งกำเนิดสินค้าต้องตั้งอยู่บนข้อเท็จจริง ไม่ใช่เพียงเอกสารที่ใช้ประกอบการส่งออกเท่านั้น
ดันการค้าไทยแข่งขันบนกติกาเป็นธรรม
หากมองภาพรวม จะเห็นว่ากรมศุลกากรกำลังเผชิญโจทย์สองด้านที่ต้องเดินไปพร้อมกัน ด้านหนึ่งต้องจัดเก็บรายได้ให้รัฐและป้องกันการหลีกเลี่ยงภาษี อีกด้านต้องอำนวยความสะดวกให้ผู้ประกอบการที่ทำธุรกิจถูกต้องสามารถนำเข้าและส่งออกสินค้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การจัดเก็บภาษีสินค้านำเข้าตั้งแต่บาทแรกเป็นตัวอย่างของการปิดช่องว่างทางภาษี เพื่อให้ผู้ประกอบการไทยไม่เสียเปรียบจากการแข่งขันกับสินค้านำเข้า ขณะที่การปรับปรุง MPI การใช้ระบบ ROVERs PLUS และการเพิ่มบทลงโทษกรณีสวมสิทธิสินค้า เป็นการดูแลความน่าเชื่อถือของสินค้าไทยในตลาดต่างประเทศ
ท้ายที่สุด ความสำเร็จของกรมศุลกากรจึงไม่ควรวัดเพียงตัวเลขรายได้ที่จัดเก็บได้ หรือจำนวนคดีที่ตรวจยึด แต่ต้องมองถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นกับระบบเศรษฐกิจด้วยว่า ผู้ประกอบการไทยได้รับความเป็นธรรมมากขึ้นหรือไม่ สินค้าถูกกฎหมายสามารถเข้าสู่ตลาดได้สะดวกเพียงใด และประเทศคู่ค้ายังคงเชื่อมั่นในมาตรฐานการค้าของไทยมากแค่ไหน
เพราะด่านศุลกากรที่มีประสิทธิภาพ ไม่ใช่เพียงด่านที่เก็บรายได้ได้มาก แต่ต้องเป็นด่านที่ทำให้คนทำถูกต้องเดินหน้าได้เต็มที่ ขณะเดียวกันก็ไม่ปล่อยให้คนที่ใช้ช่องโหว่ของระบบเอาเปรียบผู้ประกอบการรายอื่นและประเทศโดยรวม
