นวัตกรรมการเรียนรู้ในรูปแบบ Maker Space / Fabrication Laboratory
วันนี้ ผมขออนุญาตนำแนวคิดการเรียนรู้แบบ Project-Based Learning มาแชร์กันนะครับ แนวคิดที่ว่าได้แก่การจัดระบบการเรียนรู้แบบ Maker Space และ Fabrication Laboratory หรือ FabLab ซึ่งเป็นการสร้างสรรค์พื้นที่ให้เป็นพื้นที่ที่เปิดโอกาสให้คนได้เข้ามาสร้างสรรค์ไอเดียและผลิตชิ้นงานได้ โดยมีอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องเป็นเครื่องมือในการสร้างสรรค์ผลงาน โดยสิ่งที่สำคัญของ Makerspace นั้นไม่ใช่แค่การมีเครื่องมือ แต่คือการส่งเสริมให้ผู้เรียนได้ลงมือทำปฏิบัติจริง โดยในปัจจุบันหลายสถาบันการศึกษาก็มักจะมี Makerspace/FabLab เช่น Center for Bits and Atoms – MIT Media Lab หรือ Makerspace ที่ American University ที่มีจักรเย็บผ้าและหุ่นจำลองเสื้อผ้าเพื่อให้นักเรียนสามารถประสานกันระหว่างงานแฟชั่นและวิศวกรรมได้ ซึ่ง Makerspace/FabLab แต่ละแห่งอาจมีเครื่องมือ/อุปกรณ์ อาทิ พื้นที่งานไม้, 3D printer, audio-visual equipment, เครื่องมือช่างเป็นส่วนประกอบ โดย Makerspace/FabLab จะทำหน้าที่ช่วยให้คนเปลี่ยน ‘ไอเดีย’ สู่ชิ้นงานที่จับต้องได้
กระบวนที่สำคัญคือการลงมือทำ บ่มเพาะความคิดสร้างสรรค์ควบคู่กับการส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้ผ่านการลงมือทำ โดยมีการจุดประกายเกิดขึ้นของไอเดียด้วยตนเอง หรือผ่านการร่วมทำกับผู้อื่นหรือผู้เชี่ยวชาญ โดยใช้กระบวนการต่างๆ เช่น การตั้งคำถาม การแก้ปัญหา การคิดเชิงออกแบบ การจัดการความรู้และวางแผน การต่อยอดความคิดสร้างสรรค์ การสร้างต้นแบบ หรืออื่นๆ เกิดการเรียนรู้และเกิดผลลัพธ์ใหม่ๆ จากการทดลองไม่ว่าจะเป็นผลิตภัณฑ์ งานประดิษฐ์ ชิ้นงานสร้างสรรค์ ชิ้นงานทดลอง ฯลฯ เพื่อนำไปใช้ต่อไม่ว่าจะในชีวิตประจำวัน การเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ การสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ใหม่ๆ โดยมีหลักการสำคัญดังนี้
-การเปิดโอกาสให้ได้ทดลองทำสิ่งที่ตนเองสนใจ
-การออกแบบโจทย์ หรือกิจกรรม เพื่อให้เกิดกระบวนการสร้างสรรค์และลงมือทำ
-รูปแบบตอบโจทย์ความต้องการของผู้ใช้/คนในพื้นที่
-การเชื่อมโยงกับเครือข่าย เช่น Creative Network แหล่ง Makerspace/FabLab ต่างๆ หรือเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่/สาขาความเชี่ยวชาญ
-การแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับผู้คนในทักษะที่หลากหลาย มีไอเดีย ประสบการณ์และโปรเจ็กต์ที่แตกต่างกันไป
-การสร้างวัฒนธรรมนักสร้างสรรค์ ซึ่งไม่จำเป็นต้องเกิดใน Makerspace เท่านั้น แต่เป็นระบบนิเวศที่เอื้อต่อการคิด ทดลอง และแลกเปลี่ยนไอเดียซึ่งกันได้อย่างอิสระ
Makerspace ได้ถูกต่อยอดในอีกหลายรูปแบบขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ ซึ่งส่วนมากจะเป็นความสนใจในเรื่องวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี การออกแบบ การเรียนรู้ตลอดชีวิต เช่น Library Makerspace 2 (Hackerspace or Hacklab) พื้นที่สร้างสรรค์กิจกรรมที่สะท้อนถึงความสนใจของชุมชนในย่านนั้นๆ และใช้ข้อมูลความรู้ในห้องสมุด หรือ Makerspace ในรูปแบบ Cooking, Sewing, Art & Craft, Writing-based work, Sensory Lab ด้าน Food Science & Technology, ดนตรีและ sound ตัวอย่างการสร้างสรรค์งานที่เกิดขึ้นใน makerspace เช่น ถ้าทำงานเกี่ยวกับวิศวกรรม อาจสามารถไปทำ documentary film, โมเดล, ต้นแบบ, หุ่นยนต์ ใน Makerspace ได้
FabLab ก็เป็นอีกหนึ่งรูปแบบที่เกี่ยวกับ Makerspace ซึ่งตามคำนิยามของ FAB Foundation FabLabs คือ พื้นที่สำหรับเล่น สร้างสรรค์ เรียนรู้ ประดิษฐ์ ให้คำปรึกษา ประดิษฐ์ เพื่อเรียนรู้และสร้างสรรค์นวัตกรรม โดย FABLAB จะจัดเตรียมสิ่งแวดล้อม ทักษะ วัสดุ และเทคโนโลยี เพื่อให้ทุกคนสามารถเข้าถึงเพื่อทดลองสร้างสรรค์สิ่งต่างๆ ได้ สำหรับตัวอย่าง Makerspace/ FabLab ในต่างประเทศ ขอยกตัวอย่างโดยสังเขปดังนี้ครับ
1.USA. – American University 3 แนวคิดหลักคือการสร้างสรรค์ชุมชนแห่งการลงมือทำ ไม่ใช่เครื่องมือ เป็นพื้นที่ให้คนที่สนใจในเรื่องเดียวกันเข้ามาทำโปรเจ็กต์เพื่อสามารถแลกเปลี่ยนไอเดียและความรู้กันได้ โดยพื้นที่ได้เตรียมเครื่องมือในการทำที่แตกต่างหลากหลายไว้ ประกอบด้วย 3 โต๊ะพื้นที่ทำงานช่าง ได้แก่ ส่วน 3D Creation (3D Printer, Carvey), ส่วน Digital Production (Poster Printing, Circuits) และส่วน Craft Fabrication (อุปกรณ์เครื่องมือช่าง เช่น ค้อน ไขควง กระดาษ ฯลฯ /การเย็บปัก เช่น จักรเย็บผ้า หุ่น/งานฝีมือ เช่น อุปกรณ์กาวร้อน อุปกรณ์เย็บปัก กระดาษงานฝีมือ เครื่องมือแกะสลัก) โดยอนุญาตให้ใช้เฉพาะนักเรียน คณะและสต๊าฟ เท่านั้น โดยมีกฎระเบียบการใช้งาน เช่น ต้องได้รับการทำความเข้าใจการใช้งานก่อน ห้ามผลิตชิ้นงานที่ละเมิดลิขสิทธิ์ เป็นต้น
2.UK. – Creative Lives 4 องค์กรมูลนิธิที่ทำงานส่งเสริมด้านความคิดสร้างสรรค์ ทำงานร่วมมือกับหน่วยงานและกลุ่มคนต่างๆ ในการขยายการทำงานด้านความคิดสร้างสรรค์ โดยมีการรวม Creative Network อย่าง creative co-working groups และ makerspaces ต่างๆ ทั่วประเทศ ในการเผยแพร่กิจกรรมต่างๆ ของเครือข่าย เช่น Creative Network ด้าน Craft, Open Workshop Network, UK Hackspace Foundation, FabLab, The Exchange at Somerset House ที่เกี่ยวกับ workshop และการทำงานด้านการเขียน, The Remakery ด้าน craft และการจัดการขยะผ่านความคิดสร้างสรรค์, British Library ในด้าน Computer and writing-based work มีกิจกรรมในห้องสมุด เช่น bookbinding, jewelry making, The Photography Foundation จัดกิจกรรม เช่น นิทรรศการ กิจกรรมเกี่ยวกับภาพถ่าย
3.Sweden – Stockholm Makerspace 5 สมาคม/หน่วยงานไม่แสวงหาผลกำไร Makerspace ที่ถูกขับเคลื่อนด้วยระบบสมาชิก ทั้งค่าใช้จ่ายต่างๆ รวมถึงสมาชิกสามารถเข้ามาใช้งานพื้นที่และใช้เครื่องอุปกรณ์ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น T-shirt printing, CNC milling, tinkering with electronics, circuit board soldering, spray painting, 3D printing, laser cutting, sewing, woodwork และอื่นๆ โดยให้ความสำคัญกับการที่สมาชิกสามารถเข้ามาแลกเปลี่ยนไอเดีย ประสบการณ์ ความเห็น ทักษะต่างๆ หรือแม้แต่เกิดการร่วมมือกันทำโปรเจ็กต์ โดยมีการสร้างสรรค์งานหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็น Fabric, Sound, อาหาร (ขวดไวน์), งานไม้ เป็นต้น
4.พื้นที่ทดลองสร้างสรรค์งานในรูปแบบอื่นๆ ภาคเอกชนหลากหลายสาขา ที่มีการจัดกิจกรรมเวิร์กช็อปด้านต่างๆ หรือใช้แนวคิดกระบวนการทดลองสร้างสรรค์งาน เช่น ด้าน Art & craft ตัวอย่างเช่น Fickle.lifestyle เปิดให้ทำกิจกรรมด้าน art & craft ในทุกวัยในหลากหลายกิจกรรม เช่น painting, ถักทอพรม ฯลฯ, Craftfeteriastudio แหล่งรวมกิจกรรม art & craft ทั้งงานเพนต์ ปัก ถัก ร้อย ผสมสีลิปสติก เป็นต้น ด้านเวิร์กช็อปสิ่งประดิษฐ์/จัดดอกไม้ (Flower studio) ตัวอย่างเช่น everydaywonders.bkk มีเวิร์กช็อปสอนจัดดอกไม้สำหรับชาวไทยและต่างชาติเพื่อเป็นงานอดิเรก ต่อยอดอาชีพนักจัดดอกไม้ และเปิดธุรกิจ ด้านงานปั้น ตัวอย่างเช่น Charm-Learn Studio Thailand มีการจัดกิจกรรม ceramic workshop ด้านอาหาร (food Lab) พื้นที่ทดลองด้านวิทยาศาสตร์อาหาร ซึ่งในปัจจุบันมักพบในรูปแบบ Local Food Lab ในพื้นที่ที่มีวัฒนธรรมอาหารท้องถิ่นแข็งแรง เพื่อคิดค้นและพัฒนาวัตถุดิบท้องถิ่นร่วมกับความรู้ทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบัน ดูแลเรื่องสิ่งแวดล้อม ลดการใช้พลังงานและทรัพยากร และอื่นๆ หลายมิติ ตัวอย่างเช่น Noma ประเทศสวีเดน, Locus Native Food Lab จังหวัดเชียงราย ด้าน Craft เช่น Bottega Veneta เปิดตัวโรงเรียนสอนงานคราฟต์ Accademia Labor et Ingenium เสมือนเวิร์กช็อปถาวรของแบรนด์ มีจุดประสงค์เพื่อสืบสานทักษะงานฝีมือซึ่งเป็นหัวใจของ Bottega Veneta ให้คนรุ่นใหม่สามารถมาเรียนรู้กับช่างฝีมือระดับปรมาจารย์ได้โดยตรง เรียนจบมาทำงานกับแบรนด์ต่อได้เลย ด้าน sensory น้ำหอม เช่น Artistic Lab จ.เชียงใหม่ จัด perfume workshop ให้คนได้ทดลองน้ำหอมที่ปรุงเอง
คราวหน้า จะขอมาเล่าต่อครับว่า OKMD มีแนวทางขยายผล Maker Space/FabLab ต่อไปอย่างไร นะครับ
ดร.ทวารัฐ สูตะบุตร
ผู้อำนวยการสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) หรือ สบร.
