ใ นโลกยุคใหม่ที่ความรู้เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วการศึกษาไม่อาจยึดติดกับกรอบแนวคิดแบบเดิมได้อีกต่อไป วันนี้ผมจะขอเล่าประสบการณ์หนึ่งจากต่างประเทศ เกี่ยวกับศาสตร์ด้านสมองเพื่อการพัฒนาระบบที่เน้นการท่องจำ หรือผลสัมฤทธิ์ทางวิชาการ
เพียงอย่างเดียวไม่เพียงพออีกแล้วสำหรับการ
เตรียมเด็กไทยให้พร้อมรับมือกับความท้าทายกับ
โลกอนาคต วันนี้ หลักการจาก “ประสาทวิทยาศาสตร์” (Neuroscience) หรือศาสตร์แห่งสมอง ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการออกแบบนวัตกรรมการเรียนรู้
ที่สอดคล้องกับธรรมชาติของสมองมนุษย์มากขึ้นครับ หนึ่งในประเทศที่นำแนวคิดด้านสมองมาใช้จริงจังใน
การพัฒนาระบบการศึกษา คือ ประเทศฟินแลนด์ ซึ่งได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในฐานะผู้นำด้านการศึกษาเชิงคุณภาพของโลก
สมองเรียนรู้อย่างไร : หัวใจของการออกแบบการศึกษา
Neuroscience ชี้ให้เห็นว่า สมองของมนุษย์เรียนรู้ได้ดีที่สุดเมื่อ:
⦁ ได้รับแรงจูงใจภายใน (intrinsic motivation) เช่น ความอยากรู้ หรือความสนุก
⦁ มีสภาวะทางอารมณ์ที่รู้สึกปลอดภัย สมองจะ
เปิดรับข้อมูลใหม่ได้ดีเมื่อรู้สึกมั่นคง ไม่ถูกคุกคาม
⦁ การเรียนรู้มีความหมาย เชื่อมโยงกับประสบการณ์ชีวิตจริง
⦁ มีโอกาสในการพักและฟื้นตัว สมองต้องการอาหารและต้องการเวลาผ่อนคลายเพื่อประมวลผลข้อมูล
แนวคิดเหล่านี้กลายเป็นแนวทางสำคัญในการออกแบบการเรียนรู้แบบใหม่ ที่ให้ความสำคัญกับผู้เรียน
เป็นศูนย์กลาง และสร้างสมดุลระหว่าง อารมณ์ ร่างกาย และสมอง
ฟินแลนด์ : ตัวอย่างประเทศที่ออกแบบการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับสมอง
โดยระบบการศึกษาของฟินแลนด์ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางว่าเป็นหนึ่งในประเทศที่มีระบบการศึกษาชั้นนำของโลก ถือเป็นต้นแบบของการนำนวัตกรรมการเรียนรู้ที่อิงความรู้ด้านสมอง Neuroscience มาปรับใช้ในระบบการศึกษาอย่างเป็นรูปธรรม โดยมีแนวปฏิบัติ
ที่น่าสนใจ เช่น:
1.ลดการเรียนเชิงท่องจำ มุ่งสู่ “Phenomenon-Based Learning” : ฟินแลนด์ยกเลิกการสอนแบบแยกวิชา (subject-based) และเปลี่ยนมาใช้การเรียนรู้แบบบูรณาการผ่านปรากฏการณ์ (Phenomenon-Based Learning) ซึ่งให้นักเรียนสำรวจหัวข้อที่สนใจ เช่น “การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” ผ่านหลายมุมมอง โดยบูรณาการหลายศาสตร์เข้าไว้ด้วยกัน ทั้งวิทยาศาสตร์ ภูมิศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ และจริยธรรม รูปแบบนี้
กระตุ้นสมองส่วนหน้า (prefrontal cortex) ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการ คิดวิเคราะห์ ความคิดสร้างสรรค์ และ
การตัดสินใจอย่างมีเหตุผล
2.ให้ความสำคัญของการพักและการเล่น : เด็กนักเรียนในฟินแลนด์จะได้พักประมาณ 15 นาที ทุกๆ 45 นาทีของการเรียน ซึ่งสอดคล้องกับหลักการทางประสาทวิทยาศาสตร์ที่ระบุว่า การพักระหว่างการเรียนมีผลต่อการฟื้นตัวของสมองและช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการจดจำในระยะยาว
นอกจากนี้ยังเน้นการเรียนรู้ผ่านการเล่น (play-based learning) โดยเฉพาะในเด็กเล็ก ซึ่งอยู่ในช่วงสมองยังอยู่ในช่วงเติบโตสูงสุด ซึ่งการเล่นจะช่วยส่งเสริมสติปัญญา อารมณ์ และทักษะทางสังคมได้อย่างเป็นธรรมชาติ
3.ครูในบทบาท “นักออกแบบการเรียนรู้” (Learning Creators) : โดยครูในฟินแลนด์ได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในวิชาชีพที่มีเกียรติสูงสุด ซึ่งทุกคนต้องจบการศึกษาระดับปริญญาโท และได้รับการฝึกอบรมเกี่ยวกับพัฒนาการของสมอง และจิตวิทยาการเรียนรู้ ทำให้สามารถออกแบบการเรียนรู้ที่ตอบสนองต่อการพัฒนาของผู้เรียนได้อย่างแท้จริง
บทเรียนสำหรับประเทศไทย : เปลี่ยนวิธีคิด เปลี่ยนระบบการเรียนรู้
การเปลี่ยนแปลงระบบการเรียนรู้ของประเทศไทยในยุคดิจิทัล จึงจำเป็นต้องยกระดับการศึกษาโดยอิงหลักการจาก “ประสาทวิทยาศาสตร์” (Neuroscience) ควรยึดหลักจากองค์ความรู้ทางสมองที่ว่า “เด็กทุกคนสามารถเรียนรู้ได้ หากเราเข้าใจวิธีที่สมองของเขาเรียนรู้” ดังนั้น การเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 จึงไม่ควรเป็นแค่การ “สอนให้รู้” แต่ต้องเป็น “การสร้างเงื่อนไขที่ทำให้สมองอยากเรียนรู้” ซึ่งเป็นแนวคิดเชิงนโยบายที่น่าจะสามารถขับเคลื่อนและนำมาประยุกต์ใช้ได้ในประเทศไทยครับ ผมขอเสนอความเป็นไปได้เชิงนโยบาย 3 เรื่องประมาณนี้ครับ :
1.ยกระดับสนับสนุนและพัฒนาครูให้เป็นนักออกแบบการเรียนรู้ (Learning Creators) ลงทุนในการอบรมพัฒนาครูด้านความรู้เรื่องสมอง จิตวิทยาพัฒนาการ เข้าใจผู้เรียน และออกแบบการเรียนรู้ที่เหมาะกับแต่ละบุคคล จากผู้เรียนหลากหลายกลุ่ม
2.สนับสนุนการเรียนรู้แบบบูรณาการ และข้ามสาขา โดยส่งเสริมโรงเรียน ในการริเริ่มและทดลองใช้แนวทาง “Phenomenon-Based Learning” พร้อมจัดทำแนวทางปฏิบัติที่ยืดหยุ่น และมีระบบประเมินผล
ที่สอดคล้องกับการเรียนรู้รูปแบบใหม่
3.ออกแบบ “พื้นที่เรียนรู้” ที่เอื้อต่อสมองส่งเสริมการสร้างพื้นที่เรียนรู้ที่กระตุ้นความอยากรู้อยากเห็นของสมอง “Learning Space Innovation” ทั้งในและนอกโรงเรียน เช่น ห้องเรียนที่ยืดหยุ่น พื้นที่สร้างสรรค์ในชุมชน หรือศูนย์เรียนรู้ต้นแบบ ที่ให้ความสำคัญกับสภาพแวดล้อมซึ่งกระตุ้นสมองและความอยากเรียนรู้
ผมจะขอสรุปคร่าวๆ ได้ว่า Neuroscience ไม่ได้เป็นเพียงศาสตร์ที่ช่วยให้เราเข้าใจสมอง แต่ยังเป็นกุญแจสำคัญของการปฏิรูประบบการศึกษาทั้งระบบ หากเรานำความเข้าใจนี้ไปประยุกต์ใช้จริงจัง ผ่านนวัตกรรมการเรียนรู้ เช่นเดียวกับที่ฟินแลนด์ทำ เราจะสามารถเปลี่ยนผ่านจากระบบที่ผลิต “ผู้รู้” สู่ระบบที่หล่อหลอม “ผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต” อันเป็นหัวใจของการพัฒนาทุนมนุษย์ในศตวรรษที่ 21
