สนค. ชวนลอยกระทงรักษ์โลก หนุนใช้กาบหมาก-เปลือกข้าวโพด กระตุ้นเศรษฐกิจชุมชน ลดต้นทุนขยะรัฐ พร้อมแนะ 4 แนวทางยั่งยืน
นายนันทพงษ์ จิระเลิศพงษ์ ผู้อำนวยการสำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (สนค.) กระทรวงพาณิชย์ เปิดเผยว่า เทศกาลลอยกระทงเป็นช่วงที่มีเม็ดเงินสะพัดสูงช่วงหนึ่งของปี ศูนย์พยากรณ์เศรษฐกิจและธุรกิจ ม.หอการค้าไทย ประเมินเงินสะพัดปี 2567 ที่ราว 10.3 พันล้าน และปี 2568 ที่ราว 9.6 พันล้านบาท (ใช้จ่ายเฉลี่ยราว 2,200 บาทต่อคน) อย่างไรก็ตาม เทศกาลนี้ยังมี “ต้นทุนแฝง” ที่เกิดจากการจัดการขยะและปัญหาสิ่งแวดล้อม จึงเป็นโจทย์ ท้าทายสำคัญในการลดต้นทุนด้านการจัดการขยะและแก้ปัญหาดังกล่าว โดยต้องไม่ส่งผลกระทบต่อเม็ดเงินหมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจ ซึ่งปี 2569 วันลอยกระทง ตรงกับ 24 พฤศจิกายน
สำหรับต้นทุนแฝงของกระทงแต่ละประเภท มักมีความผันผวนตามปัจจัยฤดูกาล สภาพอากาศ และลักษณะของวัสดุ กลุ่มวัสดุธรรมชาติ (ใบตอง ต้นกล้วย ดอกไม้) อาจมีราคาสูงขึ้นเล็กน้อยในช่วง 1–2 สัปดาห์ก่อนเทศกาล ขณะที่ดอกดาวเรือง ดอกบานไม่รู้โรย และดอกกล้วยไม้ อาจปรับราคาขึ้นตามอุปสงค์ระยะสั้น ทำให้ผู้ค้าต้องแบกรับต้นทุนการบริหารสินค้าคงคลัง เนื่องจากวัสดุสดมีอายุสั้น ส่วนกลุ่มกระทงอาหารสัตว์และขนมปัง ต้นทุนจะผูกติดกับราคาแป้งสาลีและพลังงาน กลุ่มกระทงโฟมและพลาสติก แม้ต้นทุนวัตถุดิบทางตรงจะถูกและเก็บรักษาได้นาน แต่มีวิธีกำจัดที่ยากลำบาก ต้นทุนแฝงที่ไม่ได้รวมอยู่ในราคาขายเหล่านี้ มักตกเป็นภาระงบประมาณของภาครัฐและส่งผลกระทบต่อคุณภาพแหล่งน้ำ ยกตัวอย่างในปี 2568 กทม. จัดเก็บกระทงได้ 391,027 ใบ แบ่งเป็นวัสดุธรรมชาติ 82.76% ขนมปัง 10.01% และโฟม 7.23% ซึ่งกระทงธรรมชาติสามารถนำไปบดย่อยส่งโรงงานผลิตปุ๋ยอินทรีย์ได้ แต่กระทงโฟม จำเป็นต้องใช้วิธีฝังกลบ ขณะที่กระทงขนมปังซึ่งเปื่อยยุ่ยและจมง่าย จะไปดึงออกซิเจนในน้ำให้ลดลง ดังกรณีตัวอย่างที่สวนสันติภาพในปี 2566 ที่มีกระทงขนมปังตกค้างกว่า 3,000–4,000 ใบ จนเป็นเหตุให้ปลาตายเกือบหมดสระ
หนึ่งในแนวทางแก้ไขปัญหาที่มีประสิทธิภาพคือ การส่งเสริมกระทงจากวัสดุธรรมชาติแปรรูป เช่น กระทงจากเปลือกข้าวโพด จากผู้ผลิตที่ได้รับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.) จากสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ถือเป็นสินค้าที่ช่วยรักษาสิ่งแวดล้อมที่ย่อยสลายได้เองและไม่มีสารเคมีตกค้าง และกระทงจากกาบหมากกลัดด้วยไม้ไผ่ ซึ่งมีโครงสร้างเป็นเส้นใยเซลลูโลสธรรมชาติอัดแน่น ทำให้ทนต่อแรงดัดงอ ไม่หักเปราะง่าย และมีความหนาแน่นต่ำกว่าน้ำ จึงลอยน้ำได้ดีมากโดยไม่อมน้ำจนจม (ต่างจากหยวกกล้วยที่มีรูพรุนอมน้ำสูง) นอกจากนี้ การใช้ไม้ไผ่กลัดแทนตะปู ลวดเย็บ หรือเข็มหมุด ยังช่วยลดอันตรายต่อเจ้าหน้าที่จัดเก็บและสัตว์น้ำ ทั้งยังป้องกันความเสียหายต่อใบมีดของ เครื่องสับย่อยอินทรียวัตถุ กระทงกาบหมากยังสามารถคงรูปได้นานหลายชั่วโมง ช่วยให้จัดเก็บขึ้นจากน้ำได้ง่าย ยิ่งไปกว่านั้น การหันมาใช้วัสดุเหล่านี้ยังช่วยสร้างงาน กระจายรายได้สู่ชุมชน และกระตุ้นเศรษฐกิจฐานรากตามนโยบายส่งเสริมวิสาหกิจชุมชนของกระทรวงพาณิชย์ และช่วยลดภาระงบประมาณแผ่นดิน ทั้งค่าจ้างแรงงานช้อนเก็บและค่าซ่อมบำรุงเครื่องจักรได้อย่างมีนัยสำคัญ
สำหรับข้อกังวลว่า การเปลี่ยนมาใช้วัสดุทางเลือกอย่างกระทงกาบหมากและเปลือกข้าวโพดจะทำให้ เม็ดเงินหมุนเวียนลดลงหรือไม่นั้น สนค. ประเมินว่าไม่ส่งผลกระทบ เนื่องจากค่ากระทงคิดเป็นสัดส่วนเพียง 1–5% ของค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อคนเท่านั้น โดยกระทงสำเร็จรูปขนาด 6–8 นิ้ว มีราคาประมาณ 25–100 บาท (ข้อมูลกรมการค้าภายใน ปี 2568) ในทางกลับกัน กระทงกาบหมากมีมูลค่าต่อชิ้นสูงกว่าเล็กน้อย จึงช่วยเพิ่มเม็ดเงินหมุนเวียนในระดับผู้บริโภค ขณะเดียวกันยังมีอายุการเก็บรักษายาวนาน หากจำหน่ายไม่หมดสามารถเก็บไว้ขายในปีถัดไปได้ ช่วยลดการสูญเสียต้นทุนจากสินค้าเน่าเสียของผู้ค้า อีกทั้งการลดงบประมาณกำจัดขยะของภาครัฐ ยังช่วยให้สามารถจัดสรรงบประมาณไปพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านอื่นที่สร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจได้คุ้มค่ากว่า
ทั้งนี้ สนค. ได้เสนอ 4 แนวทางยั่งยืน เพื่อสนับสนุนการลดปัญหาสิ่งแวดล้อมและประหยัดค่าจัดการกระทง ได้แก่
1. ใช้กระทงวัสดุธรรมชาติเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยสนับสนุนวัสดุจากชุมชน เช่น กระทงจากเปลือกข้าวโพด หรือกระทงจากกาบหมาก เป็นการกระตุ้นเศรษฐกิจชุมชน
2. สนับสนุนการลอยกระทงร่วมกัน รณรงค์แนวคิดการลอยแบบรวมกลุ่ม เพื่อช่วยลดปริมาณขยะในภาพรวม
3. ลอยกระทงดิจิทัลผ่านมือถือในสถานที่จริง จะสามารถลดจำนวนขยะเป็นศูนย์ได้ แต่การมาร่วมงานในสถานที่จริงจะยังคงช่วยกระตุ้นการจับจ่ายใช้สอย และเป็นการสืบสานรักษาวัฒนธรรมประเพณีของไทยเอาไว้
4. ติดตามราคาวัตถุดิบ เฝ้าระวังราคาวัตถุดิบหลักช่วงเทศกาลอย่างใกล้ชิด เพื่อไม่ให้ประชาชนถูกเอาเปรียบในช่วงเทศกาล
ผอ.สนค. กล่าวทิ้งท้ายว่า การจัดเทศกาลลอยกระทงสามารถเติบโตควบคู่กับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมได้อย่างยั่งยืน ซึ่งแนวทางดังกล่าวสอดรับกับนโยบายสำคัญของกระทรวงพาณิชย์ ในการมุ่งส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก และยกระดับขีดความสามารถของวิสาหกิจชุมชน ผ่านการสนับสนุนผลิตภัณฑ์วัสดุธรรมชาติที่ได้มาตรฐาน เพื่อช่วยกระจายรายได้สู่ผู้ผลิตในชุมชน ควบคู่ไปกับภารกิจด้านการกำกับดูแลความเป็นธรรมทางการค้า โดยกระทรวงพาณิชย์ ในการที่จะติดตามสถานการณ์ราคาวัสดุและสินค้าที่ใช้ในช่วงเทศกาลอย่างใกล้ชิด เพื่อให้ผู้บริโภคได้รับความเป็นธรรมด้านราคา การบูรณาการมิติด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน จะช่วยขับเคลื่อนให้ประเพณีไทยยังคงมูลค่าทางวัฒนธรรม และสร้างความเข้มแข็งให้ระบบเศรษฐกิจได้อย่างยั่งยืน
———————————————
