หน้าแรก เศรษฐกิจ วิวัฒนาการตลา...

วิวัฒนาการตลาดไฟฟ้า ตอนที่ 1 จากยุคโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ สู่ยุคผู้ใช้ไฟฟ้ามีทางเลือก

19.11.26 | 11:01 น.

วิวัฒนาการตลาดไฟฟ้า ตอนที่ 1
จากยุคโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ สู่ยุคผู้ใช้ไฟฟ้ามีทางเลือก

ทุกครั้งที่เราเปิดสวิตช์ไฟ ใช้อุปกรณ์ไฟฟ้าในบ้าน เรามักมองว่าไฟฟ้าเป็นบริการพื้นฐานที่ต้องมีใช้อย่างต่อเนื่อง โดยไม่ทันนึกว่าเบื้องหลังไฟฟ้าที่ส่งมาถึงบ้านเรานั้น มีทั้งโรงไฟฟ้า ระบบสายส่ง สายจำหน่าย และกลไกการซื้อขายไฟฟ้าที่ถูกออกแบบและบริหารจัดการอย่างซับซ้อน แต่สิ่งหนึ่งที่กำลังเปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ คือ จากเดิมที่ผู้ใช้ไฟฟ้าแทบไม่มีทางเลือกในการจัดหาไฟฟ้านอกจากการซื้อจากระบบส่วนกลาง วันนี้เทคโนโลยีและความต้องการใช้พลังงานกำลังเปิดโอกาสให้ผู้ใช้ไฟฟ้ามีบทบาทมากขึ้น ทั้งการผลิตไฟฟ้าใช้เอง การจัดหาพลังงานสะอาดจากผู้ผลิตรายอื่น และการใช้ไฟฟ้าจากหลายแหล่งร่วมกัน


การเปลี่ยนแปลงนี้กำลังนำไปสู่คำถามสำคัญว่า โครงสร้างตลาดไฟฟ้าที่ถูกออกแบบขึ้นในอดีต ยังเหมาะสมกับระบบพลังงานในอนาคตมากน้อยเพียงใด และประเทศไทยควรปรับตัวอย่างไร เพื่อให้ระบบไฟฟ้ายังคงมีความมั่นคง ขณะเดียวกันก็เปิดโอกาสให้เกิดการแข่งขันและทางเลือกใหม่ๆ สำหรับผู้ใช้ไฟฟ้า

จากระบบไฟฟ้าขนาดใหญ่ สู่ยุคที่ผู้ใช้ไฟฟ้ามีทางเลือกมากขึ้น

ไฟฟ้าถือเป็นสินค้าที่มีลักษณะแตกต่างจากสินค้าทั่วไป เพราะต้องอาศัยการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่และมีเงินลงทุนสูง การสร้างระบบไฟฟ้าที่มีความมั่นคง จำเป็นต้องอาศัยการวางแผนระยะยาว การลงทุนอย่างต่อเนื่อง และการบริหารจัดการจากส่วนกลาง ด้วยเหตุนี้ หลายประเทศจึงจัดให้กิจการไฟฟ้าอยู่ภายใต้การดำเนินงานของรัฐ และอยู่ภายใต้การกำกับดูแล เพื่อให้สามารถระดมเงินลงทุนพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและจัดหาไฟฟ้าให้เพียงพอต่อความต้องการ กล่าวได้ว่า โจทย์สำคัญของระบบไฟฟ้าในอดีต คือการทำอย่างไรให้ประชาชนและภาคเศรษฐกิจมีไฟฟ้าใช้อย่างเพียงพอ มั่นคง และในราคาที่เหมาะสม

Advertisement

ภาพดังกล่าวกำลังเปลี่ยนไปตามความก้าวหน้าของเทคโนโลยีพลังงาน โดยเฉพาะพลังงานหมุนเวียนและเทคโนโลยีดิจิทัลที่ช่วยบริหารระบบไฟฟ้าได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น ปัจจุบันผู้ใช้ไฟฟ้าสามารถติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าบนหลังคาเพื่อใช้เองได้ นอกจากนี้ ความต้องการไฟฟ้าสีเขียวที่เพิ่มขึ้นจากการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ ยังทำให้ไฟฟ้าไม่ได้มีคุณค่าเพียงแค่พลังงานที่ใช้เท่านั้น แต่ต้องพิจารณาแหล่งที่มาและมีหลักฐานรับรองแหล่งที่มาและคุณลักษณะด้านพลังงานสะอาดที่ตรวจสอบได้ รูปแบบการใช้ไฟฟ้าในอนาคตจึงมีแนวโน้มเปลี่ยนจากการพึ่งพาไฟฟ้าจากระบบส่วนกลางเป็นหลัก ไปสู่การใช้ไฟฟ้าจากหลายแหล่งร่วมกัน

แน่นอนว่าการเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้หมายความว่าโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่หรือระบบไฟฟ้าส่วนกลางจะหมดความจำเป็น เพราะระบบไฟฟ้ายังต้องมีกำลังผลิตที่มั่นคง ระบบสำรอง และโครงข่ายที่สามารถรองรับความผันผวนของการผลิตและการใช้ไฟฟ้า แต่สิ่งที่เปลี่ยนไปคือ ระบบไฟฟ้าไม่จำเป็นต้องพึ่งพาการผลิตแบบรวมศูนย์เพียงรูปแบบเดียวอีกต่อไป และผู้ใช้ไฟฟ้าไม่จำเป็นต้องมีบทบาทเป็นเพียงผู้ซื้อไฟฟ้าจากระบบเท่านั้น และเมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนและความต้องการของผู้ใช้ไฟฟ้ามีความหลากหลายมากขึ้น โครงสร้างตลาดไฟฟ้าจึงต้องปรับตัวตามไปด้วย

ตลาดไฟฟ้าแต่ละรูปแบบ ต่างกันอย่างไร

ในอดีต ระบบไฟฟ้าของหลายประเทศดำเนินงานภายใต้โครงสร้างกิจการไฟฟ้าแบบผูกขาด Vertically Integrated Monopoly ซึ่งกิจการผลิต ส่ง และจำหน่ายไฟฟ้ามักอยู่ภายใต้การบริหารจัดการของหน่วยงานเดียว หรือมีบริหารที่งานเชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิด โดยรัฐหรือหน่วยงานกำกับดูแลมีบทบาทสำคัญในการกำหนด ทิศทางการลงทุน การจัดหาไฟฟ้า และโครงสร้างอัตราค่าไฟฟ้า โดยมองไฟฟ้าเป็นบริการสาธารณะพื้นฐานที่ประชาชนทุกคนควรเข้าถึงได้อย่างทั่วถึง ในราคาที่เหมาะสม และมีความมั่นคงเชื่อถือได้

ต่อมา เมื่อความต้องการใช้ไฟฟ้าเพิ่มสูงขึ้นและภาคเอกชนมีความพร้อมในการลงทุน หลายประเทศจึงเริ่มเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตไฟฟ้าเอกชนเข้ามามีส่วนร่วม โดยยังคงมีผู้รับซื้อไฟฟ้าส่วนกลางเพียงรายเดียว หรือที่เรียกว่า ระบบผู้ซื้อไฟฟ้ารายเดียว (Single Buyer) ภายใต้โครงสร้างนี้ ผู้ผลิตหลายรายสามารถแข่งขันกันเสนอขายไฟฟ้าผ่านกระบวนการคัดเลือกหรือการประมูล และทำสัญญาซื้อขายไฟฟ้ากับผู้ซื้อส่วนกลาง ขณะที่ระบบส่งและจำหน่ายไฟฟ้ายังคงดำเนินงานภายใต้โครงสร้างเดิม

ขณะที่ ตลาดไฟฟ้าแบบแข่งขัน (Competitive Market) เป็นการเปิดโอกาสให้เกิดการแข่งขันในการซื้อขายไฟฟ้ามากขึ้น โดยเริ่มจากการแข่งขันในตลาดค้าส่ง (Wholesale Competition) ซึ่งผู้ผลิตสามารถเสนอขายไฟฟ้าแก่ผู้ซื้อหลายรายผ่านตลาดกลางหรือสัญญาซื้อขายไฟฟ้าโดยตรง และในบางประเทศยังขยายการแข่งขันไปสู่ตลาดค้าปลีก (Retail Competition) เปิดให้ผู้ใช้ไฟฟ้าสามารถเลือกผู้จำหน่ายไฟฟ้าหรือรูปแบบสัญญาที่เหมาะสมกับความต้องการของตนเองได้

อย่างไรก็ตาม แม้ประเทศที่เปิดการแข่งขันอย่างกว้างขวาง ระบบสายส่งและสายจำหน่ายก็ยังต้องอยู่ภายใต้กติกาและการกำกับดูแลอย่างเข้มงวด เพราะเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ผู้ประกอบการหลายรายต้องใช้ร่วมกัน

ดังนั้น การเปิดการแข่งขันในตลาดไฟฟ้าจึงไม่ได้หมายถึงการปล่อยให้ทุกฝ่ายซื้อขายกันโดยปราศจากการกำกับดูแล หากแต่เป็นการออกแบบกติกาใหม่ เพื่อให้กิจกรรมที่สามารถแข่งขันได้มีการแข่งขันอย่างเป็นธรรม ขณะที่ระบบโครงข่ายและความมั่นคงของระบบไฟฟ้ายังคงได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม

บทเรียนจากต่างประเทศ: ไม่มีตลาดไฟฟ้ารูปแบบเดียวที่เหมาะกับทุกประเทศ

เมื่อมองออกไปยังต่างประเทศ จะพบว่าการปรับโครงสร้างตลาดไฟฟ้าไม่ได้มีเส้นทางเดียว และไม่ได้มีเป้าหมายเพียงการลดบทบาทของภาครัฐเท่านั้น แต่ยังเป็นความพยายามในการเพิ่มประสิทธิภาพการลงทุน สร้างการแข่งขัน และขยายทางเลือกให้แก่ผู้ใช้ไฟฟ้า

อังกฤษถือเป็นหนึ่งในต้นแบบสำคัญของการปฏิรูปกิจการไฟฟ้า โดยในปี 1989 ได้ออกกฎหมายเพื่อปรับโครงสร้างกิจการไฟฟ้า ก่อนเริ่มแยกกิจการผลิตไฟฟ้าออกจากระบบสายส่งและเปิดตลาดค้าส่งไฟฟ้าในปี 1990 แนวคิดสำคัญคือ การผลิตไฟฟ้าสามารถเปิดให้หลายบริษัทแข่งขันกันได้ ขณะที่ระบบสายส่งยังคงเป็นโครงสร้างพื้นฐานร่วมที่ต้องอยู่ภายใต้การกำกับดูแล โดยมีเป้าหมายเพิ่มประสิทธิภาพและสร้างแรงจูงใจให้ผู้ประกอบการลดต้นทุน แต่ก็ทำให้ภาครัฐต้องพัฒนากลไกกำกับดูแลใหม่ เพื่อป้องกันการใช้อำนาจตลาดและคุ้มครองผู้บริโภค

ขณะที่ประสบการณ์ของรัฐแคลิฟอร์เนียในสหรัฐอเมริกาช่วงปี 2000-2001 แสดงให้เห็นว่า การเปิดการแข่งขันไม่ได้รับประกันว่าตลาดไฟฟ้าจะมีประสิทธิภาพเสมอไป เพราะหากการออกแบบตลาดไม่สอดคล้องกับข้อจำกัดทางกายภาพของระบบไฟฟ้า ประกอบกับภาวะอุปทานตึงตัวและการบิดเบือนตลาด ก็อาจนำไปสู่วิกฤตราคาไฟฟ้าและปัญหาความมั่นคงของระบบได้ โดยอาจมีสาเหตุมาจากทั้งความไม่เพียงพอของอุปทานในบางช่วง ข้อจำกัดโครงข่าย ข้อบกพร่องของกติกาตลาด และการแสวงหาประโยชน์จากช่องว่างของกลไกตลาดโดยผู้ประกอบการบางราย ส่งผลให้ราคาไฟฟ้าพุ่งสูงและเกิดปัญหาไฟฟ้าดับในหลายพื้นที่

สำหรับเอเชีย ญี่ปุ่นเลือกใช้แนวทางเปิดการแข่งขันอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยเริ่มให้ผู้ใช้ไฟฟ้ารายใหญ่สามารถเลือกผู้ขายไฟฟ้าได้ตั้งแต่ปี 2000 ก่อนทยอยขยายไปสู่ผู้ใช้ไฟฟ้าขนาดกลางและเปิดตลาดค้าปลีกเต็มรูปแบบในปี 2016 ใช้เวลาประมาณ 16 ปี ที่จะสร้างความพร้อมให้แม้แต่ครัวเรือนก็สามารถเลือกผู้จำหน่ายไฟฟ้าและรูปแบบอัตราค่าไฟฟ้าที่เหมาะสมกับตนเองได้

ในขณะที่ เกาหลีใต้เลือกปฏิรูปกิจการผลิตไฟฟ้าและจัดตั้งตลาดค้าส่งตั้งแต่ปี 2001 แต่ยังคงบทบาทของผู้ซื้อหลักรายเดียวและไม่ได้เปิดการแข่งขันด้านการจำหน่ายไฟฟ้าแก่ผู้ใช้ไฟฟ้าอย่างเต็มรูปแบบเช่นเดียวกับญี่ปุ่น แม้จะมีการแยกกิจการผลิตออกเป็นบริษัทต่างๆ แต่โครงสร้างของเกาหลีใต้ยังคงให้ความสำคัญกับการบริหารจัดการจากส่วนกลาง ภายใต้ข้อพิจารณาด้านความมั่นคงของระบบไฟฟ้า ต้นทุน และผลกระทบต่อผู้บริโภค

ความแตกต่างเหล่านี้สะท้อนว่า การพัฒนาโครงสร้างตลาดไฟฟ้าไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว เพราะแต่ละประเทศมีเงื่อนไขด้านทรัพยากรพลังงาน ขนาดของระบบไฟฟ้า ความพร้อมของโครงข่าย และความสามารถในการกำกับดูแลแตกต่างกัน

บทสรุป: เมื่อโลกเปลี่ยน โครงสร้างตลาดไฟฟ้าก็ต้องปรับตัว

ประสบการณ์ของต่างประเทศสอนเราว่า การแข่งขันไม่ใช่คำตอบเดียวของทุกปัญหา และการเปิดเสรีไม่ได้ทำให้ภาครัฐหมดความจำเป็นในการกำกับดูแล ตรงกันข้าม ยิ่งมีผู้ผลิต ผู้ขาย และผู้ใช้ไฟฟ้าเข้ามามีส่วนร่วมในตลาดมากขึ้นเท่าใด ก็ยิ่งจำเป็นต้องมีกติกาที่ชัดเจน และค่อยเป็นค่อยไป เพื่อให้ทุกฝ่ายใช้ประโยชน์จากระบบไฟฟ้าร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพและเป็นธรรม

ท้ายที่สุด ตลาดไฟฟ้าที่ดีไม่จำเป็นต้องเปิดเสรีมากที่สุด แต่ต้องตอบโจทย์ความต้องการของประเทศในแต่ละช่วงเวลาได้ดีที่สุด แล้วประเทศไทยของเราอยู่ตรงไหนท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงนี้ คำถามเหล่านี้จะเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจเส้นทางตลาดไฟฟ้าไทยในบทความตอนต่อไป