รายงานไปแล้วเมื่อวันก่อนว่า นักค้นเรื่องเก่า เอนก นาวิกมูล พบหนังสือสยามประเภทฉบับ 10 มีนาคม 2442 ที่ ก.ศ.ร.กุหลาบ ระบุเรื่อง ‘อำแดงนาก เป็นบุตรขุนศรีนายอำเภอ บ้านอยู่ปากคลองพระโขนง เป็นภรรยานายชุ่ม ตัวโขนทศกัณฐ์ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี อำแดงนากมีครรภ์ คลอดบุตรถึงอนิจกรรม นายชุ่ม ทศกัณฐ์สามี นำศพอำแดงนากไปฝังที่ป่าช้าวัดมหาบุศย์’
จะเห็นว่าชื่ออำแดงนาก สะกดด้วย ก ไก่ มาแต่เดิม และสามีชื่อชุ่ม มิได้ชื่อมาก
คำว่า นาก นั้น นอกเหนือจากที่เป็นสัตว์ตระกูลเพียงพอน หรือตัววีเซิลของฝรั่ง แต่อยู่ในวงศ์ย่อยลงไปแล้ว คนรุ่นลูกหลานปัจจุบันอาจไม่คุ้นเคยกับนากที่เป็นเครื่องประดับมาแต่โบราณ
โดยเฉพาะที่เรียกว่าเครื่องสามกษัตริย์ อันประกอบด้วยทอง นาก และเงิน ไม่ว่าจะอยู่ในรูปกำไล แหวน สร้อย หรือเข็มขัด หรือแม้แต่ที่เป็นนากอย่างเดียว เช่นเข็มขัดนากของคุณย่าคุณยาย เป็นต้น
นากเป็นทองกะรัต หรือทองเคประเภทหนึ่ง ซึ่งเกิดจากการนำทองคำผสมกับทองแดง ในอัตรามากน้อยแตกต่างกัน เดี๋ยวนี้มิได้เป็นที่นิยมกันอย่างโบราณอีกแล้ว อาจเว้นกลุ่มที่ยังเล่นวัตถุมงคลอยู่กระมัง
ส่วน นาค ค ควาย นั้น จะปรากฏขึ้นเมื่อไหร่ น่าจะมีใครอยากรู้แล้วลงแรงค้นสื่อกระดาษให้พบคำว่านางนาค ค ควาย เป็นครั้งแรก ก็คงจะหายสงสัยกัน
เนื่องจากเมื่อปี 2455 ถัดจากสยามประเภทมาอีกสิบปี การกล่าวขวัญถึงนางนากพระโขนงยังโด่งดังจน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ เจ้าของโรงละครปรีดาลัย ทรงนิพนธ์เรื่อง ‘อีนากพระโขนง’ เป็นละครร้อง (ว่าเป็นเรื่องจริง) นั้น ชื่อนางนากก็ยังสะกดด้วย ก ไก่ อยู่
แต่ชื่อสามีนางนากต่างหากที่มิใช่นายชุ่ม กลับให้เป็น ‘นายมาก อายุ 35 สามีอำแดงนาก เป็นคนซื่อๆ’ ไป
คงระหว่างนั้นเอง ผ่านช่วงเปลี่ยนแปลงการปกครองมาถึงสมัยใหม่กึ่งพุทธศตวรรษ 2500 ที่เริ่มสร้างภาพยนตร์กัน ชื่อนาก ก ไก่ จึงอาจแปรมาเป็นนาค ค ควาย ได้สักพักแล้ว ตามความคุ้นเคยของชาวบ้านที่ชินกับนาคให้น้ำสงกรานต์มากกว่าคหบดีผู้มีอันจะกินซึ่งมีเครื่องทอง นาก เงินสวมใส่
แต่แล้วในไม่กี่ทศวรรษหลังมานี้เอง ศิลปวัฒนธรรม เจ้าเก่าเจ้าเดียวในสยาม ก็มีเรื่อง ‘นางนาคพระโขนง เพศและความตาย ผีกับศาสนาพุทธ”’ ของฝรั่งคลั่งไทย ไมเคิล ไรท์ ผู้ล่วงลับไปแล้วเกิดขึ้นมา
ความที่เป็นผู้ค้นคว้าเรียนรู้ทางวัฒนธรรม ชาติพันธุ์วิทยา และมานุษยวิทยา นอกเหนือประวัติศาสตร์และโบราณคดี ผู้เขียนจับเอาชื่อนาคกับมากมาขยายความ บอกที่มาย้อนลึกไปบรมสมกัป สรุปว่านางนาคพระโขนงไม่ใช่นิทานหลอกเด็ก แต่เป็นความทรงจำที่จำกันมาและดัดแปลงจากความเชื่อ พิธีกรรม และประเพณีที่มนุษยชาติทุกหมู่เหล่ามีมาแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์
เช่นเดียวกับชื่อมาก ที่ผู้เขียนว่า ‘คำว่ามากนี้เข้าเรื่อง และน่าเป็นชื่อเดิมของเจ้าข้าว เพราะหมายถึงข้าวมาก ปลามาก เนื้อมาก หรือความอุดมสมบูรณ์โดยทั่วไป ชื่อมากนี้พอเทียบได้กับชื่อนายอยู่ นายคง ที่เคยถูกประหารให้เป็นผีรักษาประตูเมือง’ ว่าไปทางคติชนวิทยาโน่นเลย
ดังนั้น แม่นาคกับนายมากของไมเคิล ไรท์ อาจเป็นอีกเรื่องที่ไม่เกี่ยวกับแม่นากที่ตายทั้งกลมมาหลอกหลอนชาวบ้านก็เป็นได้
เป็นแต่อธิบายความหมายของชื่อซึ่งซ่อนลึกอยู่ในใจชนกลุ่มหนึ่งให้เห็นภาพเท่านั้น.
