นับจากนักเรียนนอกสมัยรัชกาลที่ 5 กลับบ้าน และเริ่มแปลงานเขียนจากโลกตะวันตกสู่กันอ่าน รสชาติทางความคิดเริ่มเปลี่ยนแปลง รูปแบบและงานเขียนหลังจากระยะเวลายาวนานของการถ่ายทอดวัฒนธรรมของโลกตะวันออก ซึ่งมีเพียงอินเดียและจีนก่อนหน้านั้น (จับความชัดเจนแค่ต้นรัตนโกสินทร์) มีความเคลื่อนไหวที่ผิดแผกและเร้าอารมณ์ความคิดอ่านยิ่งขึ้น
หากจะจำแนกรายละเอียดให้ลึกซึ้งลงแล้ว คงต้องใช้เวลาและสติปัญญาความสามารถของบุคลากรที่ชำนาญ ค้นคว้าเกินกว่าจะคุยกันด้วยอักษรสองพันคำ แต่หากจะจำกัดระยะหลักหมายเพียงครึ่งศตวรรษ นักอ่านร่วมสมัยในปัจจุบันย่อมตระหนักได้ว่า คุณูปการของบรรดานักแปลงานเขียนงานวรรณกรรมทั้งหลายนั้น มีอเนกอนันต์เพียงใด
ท่ามกลางบรรยากาศที่ครอบงำโดยรัฐบาลเผด็จการทหาร ตั้งแต่ปี 2500 เป็นต้นมา นักอ่านอาจแบ่งสภาพแวดล้อมการอ่านออกได้เป็น 3 ช่วงคร่าวๆ คือก่อนเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ช่วงหนึ่ง ถัดมาเป็นช่วงสั้นๆ ระหว่างเหตุการณ์ดังกล่าวถึง 6 ตุลาคม 2519 อีกช่วงหนึ่ง ท้ายสุดจนปัจจุบันอาจหมายรวมเป็นช่วงหลังช่วงแรกนั้น นอกจากนิตยสารสตรีแล้ว งานแปลที่คนรุ่นนั้นหรือเด็กซึ่งกำลังเติบโตจากรุ่นนั้นได้อ่าน คือการ์ตูนจากตะวันตก ตั้งแต่การ์ตูน วอลต์ ดิสนีย์ ที่หนังการ์ตูนเรื่องแรกในไทยซึ่งระเบิดเถิดเทิง เป็นที่กล่าวขวัญนิยมชมชื่นทั้งเด็กผู้ใหญ่ คือ ทรามวัยกับไอ้ตูบ ไปจนบรรดาวีรบุรุษทั้งหลาย เช่น ทาร์ซาน, หน้ากากดำ, ซุปเปอร์แมน, วิเตชา มนุษย์หุ่นเหล็ก กระทั่งสาวน้อยลูลู่ เป็นต้น
นิตยสาร วีรธรรม ของอัสสัมชัญก็เปิดหูตานักอ่านรุ่นเยาว์ให้กว้างขวาง ไม่ว่า แฟลช กอร์ดอน หรือแต๋งแต๋ง ที่เดี๋ยวนี้เพี้ยนเป็น ตินติน ไปแล้ว
เมื่อเข้าวัยรุ่น โลกการอ่านที่ปรับแปรด้วยความคิด เริ่มเห็นแผงหนังสือมีชื่อของ อาษา ขอจิตต์เมตต์ บนปกหนังสือหลากหลาย ตั้งแต่หนังสือ โนว์ ฮาว ที่ยังไม่รู้จักกันสมัยนั้นเช่น วิธีชนะมิตรและจูงใจคน ของ เดล คาร์เนกี เป็นอาทิ นายแพทย์ชิวาโก ของ บอริส ปาสเตอร์แนก จน กัลลิเวอร์’ส แทรเวลส์ ของ โจนาธาน สวิฟต์ หรือ ชายเฒ่ากลางทะเลลึก ของ เออร์เนสต์เฮ็มมิงเวย์
ตลอดจน นิทานกริมม์ ถึง เทพนิยายแอนเดอร์สัน เป็นตัวอย่างอันน้อย ยังเห็นชื่อ อ.สนิทวงศ์ บนปก กระท่อมน้อยของลุงทอม อันยิ่งใหญ่ของ แฮเรียท บีชเชอร์ สโตว์ นอกเหนือ เรื่องสั้นของเชคอฟ หรือ สี่ดรุณี กับนิทานแสนสนุกนานาทั่วโลก
โดยเฉพาะต้องไม่ลืม แอนนากับพระเจ้ากรุงสยาม ได้เห็นนาม อารียา ที่ภายหลังจึงรู้ว่าเป็นภรรยาที่รักของ ทวีปวร กวีผู้เป็นน้องชายร่วมสายโลหิตของ รพีพร ได้แปลงานที่ เบอร์ทรัล รัสเซลล์ นักปรัชญาอังกฤษลือชื่อยุคใหม่ กล่าวว่า เป็นนิยายภาษาอังกฤษที่ตื่นเต้นเร้าใจที่สุดที่เคยอ่าน อ้ายเหลือบ ของ อี.แอล.วอยนิช งานเขียนต้องห้ามจากเรื่องจริงของนักปฏิวัติอิตาเลียนที่พยายามปลดแอกจากออสเตรีย คนรุ่นใหม่ซึ่งหาญท้าศาสนจักร
ยังเห็นหนังสือในตู้ซึ่งรั
ก่อนที่ เรืองอุไร-กรุณา กุศลาสัย จะแปลรางวัลโนเบลวรรณกรรมตะวันอคีตาญชลีอกเล่มแรกให้อ่าน คีตาญชลี หลังจากที่ชาวโลกได้อ่านกันไปก่อนหน้านั้นนานถึง 70 ปีแล้ว
และที่จะเว้นไม่ได้คือ จำลอง พิศนาคะ กับ มังกรหยก และ ว. ณ เมืองลุง กับ กระบี่ล้างแค้น
ลองคิดดูว่าในยุคสมัยที่ภาษาอังกฤษมิใช่ภาษาที่หนึ่งหรือที่สอง แม้กระทั่งที่สาม เยาวชนที่ไม่รู้ภาษาอังกฤษชนิดอ่านออกเขียนได้มากกว่า 90 เปอร์เซ็นต์ ในคืนวันอันเงียบเหงาและว้าเหว่ทางสติปัญญา ที่แม้แต่งานเขียนของกลุ่มสุภาพบุรุษในวงวรรณเราเองยังหาอ่านไม่ได้ง่ายบนแผง สำหรับยุคที่เด็กเติบโตมาโดยงมงายไม่รู้ทิศรู้ทางเหมาะสมที่ควรจะเดินนั้น คุณูปการของบรรดานักแปลซึ่งกล่าวนามมาเพียงน้อยนิดเหล่านั้น ส่งผลอย่างมากมายเพียงใด ต่อเยาวชนที่แสวงหาอ่าน ให้รักที่จะดั้นด้นค้นหาอ่านเพื่อตอบสนองความคิดยิ่งขึ้นไปอีก
จนเมื่อเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 เกิดขึ้น จากนั้นจึงเป็นยุคไม้ร้อยดอกเบ่งบานพร้อมกันในสวนอักษร ที่นอกเหนือจากวรรณกรรมโลกทั้งหลาย งานการเมืองจึงสะพรั่งขึ้นให้ผู้คนที่เคยอยู่ในโลกอันแคบด้วยอำนาจครอบงำ ได้หูตาสว่าง ถึงระยะเวลาจะสั้นก่อนสวนอักษรจะถูกถากไถถอนทึ้งรากให้รกร้างไปเช่นก่อน แต่หน่อกอความคิดอ่านก็ได้แตกกิ่งก้านสาขาผลิใบออกไปแล้ว
หลังจากนั้นจนปัจุบัน เริ่มด้วยการเข้ามาอย่างล้นหลามของการ์ตูนญี่ปุ่น ในระยะที่พระราชบัญญัติการพิมพ์ถูกแก้ไข หนังสือพิมพ์และนิตยสารเฉพาะทางเกิดขึ้นมากมาย สำนักพิมพ์มีงานหลากหลาย โดยเฉพาะเมื่อสามหรือสี่ทศวรรษที่ผ่านมามานี้ บรรดาครูอาจารย์ไม่ว่าจะเป็นนักเรียนนอกหรือไม่ ซึ่งมีชีวิตคาบเกี่ยวระหว่างก่อนและหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาคม ต่างผลิตงานวิชาการที่ให้ความคิดอ่านแก่ผู้คนและสังคมอย่างเข้มแข็ง พ้นจากงานวรรณกรรมไปแล้ว งานแปลวิชาการทางสังคมภายในภายนอกหรือระหว่างประเทศ ล้วนเสริมสร้างความคิดอ่านอย่างเอกอุทั้งสิ้น
นอกเหนือจากงานแปลวรรณกรรมนานาชาติ>ของนักเขียนลือชื่อทั้งหลายที่โดดเด่นเป็นอย่างมากก็คือ งานที่เจาะลึกลงในประวัติศาสตร์สยาม ที่จดจำมาอย่างเบี่ยงเบน ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างรอบด้าน ทั้งจากนักวิชาการภายในและภายนอก
และโดยที่สามหรือสี่ทศวรรษดังกล่าวมานี้เอง เศรษฐกิจได้ขยายตัวอย่างกว้างขวาง ก่อนฟองสบู่จะแตกไปตามอนิจจังอันควรแก่เหตุ คนรุ่นใหม่ร่วมสมัยได้เดินทางศึกษานอกประเทศมากขึ้นเป็นทบทวี ต่างจากยุคครึ่งศตวรรษก่อนหน้า การรู้ภาษาต่างๆ มีคุณประโยชน์ประการหนึ่งคือ สามารถถ่ายทอดวัฒนธรรมการอ่านได้ ไม่ว่าคุณภาพจะดีหรือด้อยผิดกันไปอย่างไรก็ตาม
ก่อนหน้านั้น งานวรรณกรรมส่วนมากหรือเกือบทั้งหมด ที่หากมิใช่ภาษาอังกฤษแล้ว มักถูกแปลเป็นภาษาอังกฤษก่อนเป็นภาษาที่สอง ก่อนจะแปลเป็นไทยอีกทีเป็นวาระสาม แต่ในสามหรือสี่ทศวรรษที่ผ่านมา การเดินทางไปศึกษาต่างประเทศของเราได้ขยายพื้นที่กว้างออกไป ไม่เฉพาะเพียงประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษเป็นพื้น โลกการอ่านของเราจึงได้เปิดกว้างตามไปด้วย
ทุกวันนี้ งานวรรณกรรมหลากหลายจึงได้อ่านจากภาษาเดิมโดยตรง เช่น แปลตรงจากภาษาญี่ปุ่น ภาษาเกาหลี ภาษาโปรตุเกส ภาษาเยอรมัน ภาษาฝรั่งเศส เป็นต้น นอกเหนือภาษาจีนที่เติบโตออกไปชนิดไม่จำกัด งานวรรณกรรมจีนทั้งจากแผ่นดินใหญ่และไต้หวัน ได้เพิ่มมิติพ้นไปจากนิยายกำลังภายใน เป็นนิยายรัก นิยายตื่นเต้นผจญภัย นิยายแฟนตาซี ฯลฯ ให้เห็นความแตกต่างของคุณภาพนักเขียนมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะนิยายรักที่หลายสำนักพิมพ์ขวนขวายซื้อลิขสิทธิ์นำมาเสนอ เพราะไม่เพียงความมีเค้าโครงเรื่องซึ่งแยบยล การเล่าเรื่องและลำดับเรื่องที่มากด้วยชั้นเชิง ยังมีรสชาติรายละเอียดที่วัฒนธรรมใดก็เปรียบเทียบได้ยาก คือการสอดแทรกความรู้ต่างๆ ประเด็นประวัติศาสตร์ บรรทัดฐานสังคม ค่านิยม โดยสำบัดสำนวนซึ่งกลมกลืนสืบเนื่องมายาวนาน ที่สังคมใดยากจะทำเทียบได้
ในฐานะนักอ่านแล้ว คุณูปการของบรรดานักแปลทั้งหลาย แม้จนแปลหนังชุดเกาหลี ญี่ปุ่น จีน หรือฝรั่งให้ดูได้อย่างรื่นรมย์ จึงมีมากมายเหลือคณา ถือได้ว่าเป็นผู้มีพระคุณอย่างสูง
สุดท้ายนี้ จึงขอแสดงความยินดีกับนักแปลรางวัล ศิลปาธร คนล่าสุด สุเมธ เชาว์ชุติ ซึ่งแปลนิยายวิทยาศาสตร์ เรื่องลึกลับตื่นเต้น อาชญากรรม กระทั่ง อุดม แต้พานิช ยังเป็นแฟนประจำ ซึ่งเคยแปล วันที่หมาครองโลก สองรางวัลสำคัญฮิวโกกับเนบิวล่าให้สำนักพิมพ์ มติชน ยังมีงานที่นักอ่านติดตามอีกสารพัด เช่น ข้าคือพระเจ้า ของ อิแซค อาซิมอฟ หรือ แกะรอยหมออำมหิต ของ เทสส์ เกอร์ริตเซน หรือ แผนพิพากษา กับ ปริศนาแห่งรัตติกาล และ เดอะ โพเอท ฆาตกรกวี ของ ไมเคิล คอนเนลลี เป็นตัวอย่าง
ยังมีงานชำระอารมณ์ขันแสบก้นกบระดับวิจัย ยิวหัวเราะ ในนาม บ้องตัน ซึ่งทำงานชุด ฝรั่งสัปดน ให้เฮฮาอย่างยากจะลืมมาแล้>วหลายชุด ขอขอบคุณนักถ่ายทอดความเข้าใจระหว่างวัฒนธรรมด้วยภาษาทั้งหลายอีกครั้ง
