“หนังสืออนุสรณ์งานศพ” หรือ “หนังสืองานศพ” หรือ “หนังสือผีสร้าง” เป็นหนังสือที่มีลักษณะเฉพาะอย่างยิ่ง โดยหนังสือที่มาจากเถ้าถ่านของผู้วายชนม์นี้ก่อกำเนิดและปรากฏอยู่เฉพาะในประเทศไทยที่เดียวเท่านั้น และขณะนี้เป็นงานเขียนที่แวดวงวิชาการระดับโลก โดยเฉพาะสายประวัติศาสตร์กำลังให้ความสนใจ
ถ้าถามถึงความสำคัญโดยทั่วไปของหนังสืองานศพ ไม่ใช่เรื่องแปลกที่อาจจะมีคำถามกลับมาว่า “สำคัญอย่างไร?” ซึ่งที่จริงแล้วหนังสือประเภทที่ไม่สามารถหาพบได้ที่ไหนอีกแล้วในโลกนี้ มีความสำคัญทั้งในระดับปัจเจกบุคคลและความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ของสังคมไทยอย่างยิ่ง ในฐานะของ “บันทึกความทรงจำแห่งประวัติศาสตร์”
ในนิทรรศการ “หนังสือที่รฦกงานศพ: มรดกวัฒนธรรมประจำชาติ” ซึ่งเป็นนิทรรศการไฮไลท์ในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 45 ณ ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ หนังสืองานศพสำคัญๆตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ถูกนำออกจากกรุมาปัดฝุ่นนำเสนอด้วยรูปแบบที่ผู้เข้าชมงานสามารถมีส่วนร่วมกับนิทรรศการได้มากกว่าเพียงแค่การอ่านเฉยๆเท่านั้น
ถือเป็นครั้งแรกที่คนไทยจะได้มีโอกาสสัมผัสกับหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพ “พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” “พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว” “พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว” และ “พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล” (รัชกาลที่ 5 – รัชกาลที่ 8) โดยไฮไลท์สำคัญคือหนังสืองานศพของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) ซึ่งสวรรคตที่ต่างประเทศ แต่ก็มีหนังสือเกิดขึ้นในการอัญเชิญพระบรมอัฐิกลับสู่ประเทศไทย รวมถึงหนังสือที่ระลึกงานพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์ หนังสือที่ระลึกงานศพของข้าราชการ บุคคลทั่วไป และหนังสือที่ระลึกงานศพที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้จัดพิมพ์
เส้นทางของประวัติศาสตร์หนังสืองานศพ เริ่มต้นขึ้นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีพระราชประสงค์จะทรงพิมพ์ “พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์” ถวายพระราชกุศลในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2412 แต่ไม่บรรลุสมดังพระราชประสงค์ จนกระทั่งในปี พ.ศ.2423 หนังสืองานศพที่จัดพิมพ์สำเร็จตามพระราชประสงค์เป็นเล่มแรกคือ “หนังสือรวมบทสวดมนต์” พิมพ์ขึ้นในงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี (พระนางเรือล่ม) และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โดยเชื่อกันว่าเป็นหนังสืองานศพเล่มแรกในสังคมไทยที่จัดทำโดยราชสำนัก
อย่างไรก็ตาม ในพ.ศ.2549 มีการเปิดเผยภาพถ่ายของนักสะสมหนังสือเก่าแสดงว่า หนังสืองานศพที่เก่าแก่ที่สุดคือเรื่อง “พระอะไภยมณี” พิมพ์ที่โรงพิมพ์ครูสมิท (มิชชันนารีอังกฤษ) จำนวน 120 เล่ม พิมพ์แจกในงานพระเมรุรัชกาลที่ 4 น่าจะเป็นหนังสืองานศพเล่มแรก โดยในหน้าคำนำ หรือ “แจ้งความให้รู้ทั่วกัน” ระบุว่า
“ข้าพเจ้าครูสมิทขอแจ้งความมายังท่านให้ได้ทราบว่าหนังสือ พระอะไภยมะณี ที่พิมพ์ขึ้นในครั้งนี้ พิมพ์ตามความปรารถนาของสมเด็จพระพุทธิเจ้าหลวงอยู่หัวที่สี่ ซึ่งพระองค์ทรงต้องการเห็นหนังสือได้ถูกพิมพ์ขึ้นทั่วไปสำหรับคนไทในสยามจะได้มีหนังสืออย่างไท ไว้อ่านเล่น ซึ่งก็จะเปนหนังสืออย่างไทครั้งแรกที่ได้จัดพิมพ์ขึ้น แลในการพิมพ์ขึ้นนั้น ได้พิมพ์ขึ้นในครั้งเดียวไปจนจบเล่มที่แปดสิบสมุดไท ได้พิมพ์ขึ้นหนึ่งร้อยยี่สิบจบ แลให้บริบูรณ์สำเร็จลงทัน เป็นหนังสือแจกในงารพระเมรุสมเด็จพระพุทธิเจ้าหลวงอยู่หัวที่สี่ แห่งกรุงสยาม แลจึ่งหวังว่าในเบื้องน่าจะได้หาโอกาสพิมพ์จำหน่ายทั่วไป ที่โรงพิมพ์บางคอแหลม จุลศักราช 1230”
ในระยะแรกของการจัดพิมพ์หนังสืองานศพนั้น หอพระสมุดวชิรญาณ มีบทบาทสำคัญยิ่งในการคัดเลือกต้นฉบับให้แก่ผู้สนใจจัดพิมพ์หนังสืองานศพ เนื้อหาของหนังสืองานศพในยุคแรก นอกจากจากเป็นเรื่องทางพระพุทธศาสนา แล้วยังมีเรื่องทางประวัติศาสตร์ วรรณกรรม การท่องเที่ยว และตำราต่าง ๆ ให้มีความเหมาะสมกับประวัติของผู้วายชนม์ ซึ่งส่วนใหญ่มักพิมพ์แจกในงานพระศพพระบรมวงศานุวงศ์ และศพข้าราชการชั้นผู้ใหญ่
สำหรับความนิยมในปัจจุบัน เริ่มมีกระแสความคิดที่ชวนให้คนหันมาฉุกคิดเรื่องชีวิตและความตาย โดยเครือข่ายพุทธิกา จัดโครงการ Book of Memorial อบรมการเขียนหนังสืออนุสรณ์งานศพของตัวเอง เพื่อให้ผู้(ที่ก่อนจะ)ตายได้เขียนและอ่านหนังสืองานศพของตัวเอง ก่อนจะลาจากโลกนี้ไปอีกด้วย
ในนิทรรศการ “หนังสือที่รฦกงานศพ: มรดกวัฒนธรรมประจำชาติ” นั้นนอกจากจะแสดงหนังสือที่ระลึกงานพระบรมศพแล้วนั้น ยังมีหนังสือของบุคคลสำคัญของไทยอีกมากมาย รวมถึงหนังสืองานศพเล่มแรกในสังคมไทยด้วย อาทิ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์, กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, หม่อมเจ้าพูนพิศมัย ดิศกุล, เหม เวชกร, กำพล วัชรพล นอกจากนี้ทางหอสมุดแห่งชาติยังได้จัดทำไฟล์ดิจิทัล และ QR Code เพื่อให้สามารถกลับไปเปิดอ่านรายละเอียดต่อที่บ้าน รวมถึงเข้าไปอ่านบางเล่มในเว็บไซต์ของหอสมุดแห่งชาติหลังงานสัปดาห์หนังสือได้ด้วย
หนังสืองานศพ จึงไม่ใช่หนังสือผีสร้างธรรมดาสามัญ แต่เป็นอีกบทบันทึกหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นบนเถ้าถ่านแห่งความทรงจำ
