โฟกัสโลกรอบสัปดาห์: คลองฟูนันเตโช เมกะโปรเจคกัมพูชา หวั่นกระทบน้ำโขง-สัมพันธ์เวียดนาม
แม่น้ำโขงถือเป็นหนึ่งในแม่น้ำสายสำคัญที่สุดสายหนึ่งในโลก และเป็นแม่น้ำที่หล่อเลี้ยงชีวิตคนนับล้านคนตลอดเส้นทางน้ำที่ไหลจากประเทศจีน เมียนมา ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม ที่ประชาชนใช้น้ำจากแม่น้ำโขงในการทำประมงและทำการเกษตร โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงถือเป็นหนึ่งในภูมิภาคที่ผลิตพืชผลทางการเกษตรมากที่สุดในโลก
แต่ธรรมชาติของแม่น้ำโขงเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมหลังจากที่จีนและลาวมีการก่อสร้างเขื่อนที่ต้นแม่น้ำ และมีโอกาสที่แม่น้ำโขงจะเปลี่ยนไปจากเดิมอีกครั้งหลังกัมพูชาเริ่มก่อสร้าง คลองฟูนันเตโช ที่จะเชื่อมกรุงพนมเปญของกัมพูชาเข้ากับจังหวัดแกบ บริเวณชายฝั่งตอนใต้ของกัมพูชาเพื่อเปิดเส้นทางออกสู่อ่าวไทย ซึ่งหลายฝ่ายกำลังแสดงความกังวลว่าโครงการเมกะโปรเจคของรัฐบาลกัมพูชานี้จะส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและความสัมพันธ์กับประเทศเวียดนามที่ถือเป็นประเทศปลายน้ำอย่างไร
ก่อนที่จะพูดถึงเรื่องดังกล่าว เราต้องทำความเข้าใจเสียก่อนว่าคลองฟูนันเตโชคืออะไร และทำไมกัมพูชาถึงต้องการสร้างคลองแห่งนี้ให้สำเร็จ คลองฟูนันเตโชจะมีความยาว 180 กิโลเมตร กว้าง 100 เมตร และลึก 5.4 เมตร นี่เป็นโครงการเมกะโปรเจคมูลค่า 1,700 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 56,403 ล้านบาท เป็นการร่วมสร้างคลองระหว่างบริษัทกัมพูชาและบริษัท China Road and Bridge Corporation ของรัฐบาลจีน แต่บริษัทของกัมพูชาจะถือหุ้น 51% และเป็นคนควบคุมคลองแห่งนี้ กัมพูชาคาดหวังว่าคลองฟูนันเตโชแห่งนี้จะช่วยลดค่าใช้จ่ายในการส่งออกสินค้าต่างๆ ด้วยการเปลี่ยนเส้นทางการส่งออกจากเดิมที่ต้องใช้แม่น้ำโขงผ่านเข้าพรมแดนเวียดนามและใช้ท่าเรือเวียดนามในการส่งออก ไปเป็นการใช้คลองฟูนันเตโชเพื่อไปใช้ท่าเรือน้ำลึกแห่งเดียวของกัมพูชาในเมืองสีหนุวิลล์ ช่วยลดการพึ่งพาท่าเรือของเวียดนามในการส่งออก นายกรัฐมนตรีฮุน มาเนต ของกัมพูชา ได้กล่าวในพิธีเริ่มก่อสร้างคลองฟูนันเตโชเมื่อวันที่ 5 สิงหาคมที่ผ่านมาว่า คลองฟูนันเตโชแห่งนี้จะถูกสร้างไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม เพราะคลองแห่งนี้จะช่วยเพิ่มศักดิ์ศรีของชาติ บูรณภาพแห่งดินแดน และการพัฒนาของกัมพูชา
อย่างไรก็ตาม การสร้างคลองฟูนันเตโชก็อาจมีผลเสียต่อตัวแม่น้ำโขงเอง เพราะการสร้างเขื่อนของจีนและลาวได้จำกัดปริมาณน้ำที่ไหลไปยังประเทศต่างๆ ตามลุ่มแม่น้ำโขง โดยไบรอัน เอย์เลอร์ ผู้อำนวยการโครงการเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของสถาบันคลังสมอง สติมสันเซนเตอร์ ให้ความเห็นว่าตลิ่งที่สูงของคลองฟูนันเตโชจะทำให้มวลน้ำที่เต็มไปด้วยตะกอนไม่ไหลไปยังประเทศเวียดนามที่อยู่ปลายน้ำ อาจซ้ำเติมปัญหาภัยแล้งในพื้นที่เพาะปลูกของเวียดนาม รวมถึงลุ่มแม่น้ำที่มีน้ำท่วมถึง (floodplains) ของกัมพูชา ที่เป็นบริเวณมากถึง 1,300 ตารางกิโลเมตร วิกฤตภัยแล้งในพื้นที่เพาะปลูกของเวียดนามไม่ได้เป็นข้อกังวลสำหรับเวียดนามเพียงอย่างเดียว แต่ยังอาจกระทบต่อโลกอีกด้วย ขณะที่ภาคการเกษตรของเวียดนามคิดเป็นสัดส่วน 12% ของเศรษฐกิจประเทศ
โครงข่ายแม่น้ำที่ตัดผ่านทุ่งนาในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงมีความสำคัญอย่างมากต่อแผนการเพาะปลูกข้าวคุณภาพสูงที่ปล่อยมลพิษต่ำของเวียดนามในพื้นที่เกษตรกรรม 6.25 ล้านไร่ภายในปี 2030 เพื่อมุ่งลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ลดต้นทุนการผลิต และเพิ่มกำไรให้กับเกษตรกร นอกจากนั้นแล้ว เวียดนามยังส่งออกข้าวในปี 2023 มากถึง 8.3 ล้านเมตริกตัน คิดเป็น 15% ของการส่งออกข้าวทั้งหมดของโลก ทำให้เวียดนามเป็นผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่เป็นอันดับ 3 ของโลก ซึ่งข้าวส่วนใหญ่นี้ปลูกที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง จำนวนตะกอนในแม่น้ำที่น้อยลงอยู่แล้วบวกกับความเปลี่ยนแปลงที่จะเพิ่มขึ้นในแม่น้ำโขงจะทำให้ระดับความเค็มของแม่น้ำโขงแย่ลง ซึ่งการสร้างคลองฟูนันเตโชนี้จะทำให้เกิดความกังวลต่อภาคการเกษตรในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงอย่างเลี่ยงไม่พ้น
ด้านกัมพูชาได้ปฏิเสธเสียงวิพากษ์วิจารณ์โครงการสร้างคลองฟูนันเตโช และปฏิเสธเรื่องผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม โดยบอกว่าคลองดังกล่าวเป็นโครงการแม่น้ำสายย่อยที่จะเชื่อมกับแม่น้ำบาสัก ใกล้กรุงพนมเปญ สมเด็จฯฮุน เซน ประธานวุฒิสภาแห่งกัมพูชาบอกว่า ด้วยเหตุนั้นคลองฟูนันเตโชจะไม่กระทบต่อการไหลของแม่น้ำโขง แต่พิมพ์เขียวของโครงการชี้ว่าคลองฟูนันเตโชเชื่อมกับแม่น้ำโขงสายหลักและน้ำในแม่น้ำบาสักก็มาจากแม่น้ำโขงทั้งหมดเช่นกัน ในเดือนเมษายนที่ผ่านมา เวียดนามได้ขอให้กัมพูชาร่วมมือกับเวียดนามและคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นองค์กรที่ก่อตั้งขึ้นเพื่อร่วมมือในประเด็นต่างๆ เกี่ยวกับแม่น้ำโขงอย่างใกล้ชิด เพื่อแบ่งปันข้อมูลเกี่ยวกับคลองฟูนันเตโชและประเมินผลกระทบของโครงการดังกล่าวที่มีต่อทรัพยากรน้ำรวมถึงระบบนิเวศในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ซึ่งทางการเวียดนามไม่ได้ออกมาวิจารณ์กัมพูชาอย่างโจ่งแจ้งแต่ยกข้อกังวลเกี่ยวกับโครงการดังกล่าวขึ้นมาพูดถึงอย่างเงียบๆ
นักวิเคราะห์ของสถาบันเอเชียอาคเนย์ศึกษา ยูซุฟ อิสฮัค ของประเทศสิงคโปร์กล่าวว่า ชาวกัมพูชาจำนวนไม่น้อยได้ตั้งข้อสงสัยถึงเจตนาของเวียดนามว่าต้องการที่จะผนวกดินแดนของกัมพูชาหรือไม่ แต่เมื่อดูจากประวัติศาสตร์ในอดีตของเวียดนามและกัมพูชาที่มีความขัดแย้งกัน เวียดนามพยายามที่จะไม่ละเมิดอำนาจอธิปไตยของกัมพูชา แม้ว่าคลองฟูนันเตโชจะเป็นข้อกังวลที่ใหญ่สำหรับเวียดนามก็ตาม นอกจากนั้นแล้ว คลองเมกะโปรเจคนี้อาจมองได้ว่าเป็นโครงการที่จะเรียกเสียงสนับสนุนให้กับนายกรัฐมนตรีฮุน มาเนต ที่ขึ้นดำรงตำแหน่งแทนสมเด็จฯฮุน เซน ผู้เป็นบิดาของเขา หลังจากที่ดำรงตำแหน่งผู้นำกัมพูชามานานถึง 38 ปี
โครงการคลองฟูนันเตโชเพิ่งเริ่มต้นก่อสร้างเมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา เราคงต้องมองกันต่อไปอีกนานหลายปีว่าคลองแห่งนี้จะเป็นรูปเป็นร่างขึ้นมาอย่างไร และจะมีผลกระทบอย่างไรตามมา ในแม่น้ำแห่งชีวิตที่หล่อเลี้ยงชาวเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของเรา รวมถึงต้องจับตาความสัมพันธ์ระหว่างเวียดนามและกัมพูชาว่าจะเป็นอย่างไรต่อไปหลังจากนี้ จนกระทั่งเมื่อคลองฟูนันเตโชสร้างเสร็จสมบูรณ์
