‘สุชาติ’ เรียกเต็มปาก ‘กัลยาณมิตร’ รู้หัวใจ ‘นิธิ’ มีความติสต์ รักในเสรีภาพ ส่วนผสมลงตัวของ 2 ฟาก
เมื่อวันที่ 2 กันยายน ที่มติชน อคาเดมี เขตจตุจักร กรุงเทพฯ สำนักพิมพ์มติชน ร่วมกับศูนย์ข้อมูลมติชน (MIC) จัดงาน “มติชนเปิดโกดังหนังสือการเมือง” ครั้งแรก ตั้งแต่วันที่ 30 สิงหาคม – 3 กันยายนนี้ โดยภายในงานคับคั่งไปด้วยกองทัพหนังสือการเมืองเล่มสำคัญที่หายาก พร้อมด้วยผลงานของศาสตราจารย์ ดร. นิธิ เอียวศรีวงศ์ รวมถึงกิจกรรมเสวนา อาทิ ‘นิธิแห่งทัศนะและปัญญา’ นอกจากนี้ ยังมีโปรโมชั่นราคาพิเศษ และของพรีเมียมอีกมากมาย
นายสุชาติ สวัสดิ์ศรี บรรณาธิการอาวุโส อดีตศิลปินแห่งชาติ สาขาวรรณศิลป์ ให้สัมภาษณ์ว่า วันนี้มาร่วมฟังเสวนา แต่หัวใจสำคัญคือมารำลึกถึงเพื่อนเก่า เพราะตนรู้จักกับ ศ.ดร.นิธิมา มากว่า 50 ปี ตั้งแต่ พ.ศ.2509 เราเคยยื่นใบสมัครไปเป็นอาจารย์ ม.เชียงใหม่ พร้อมกัน
“ผมจบ ป.ตรี จากศิลปศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์ แต่ว่านิธิเขาจบปริญญาโท จากอักษรศาสตร์ จุฬาฯ แล้วทาง มช. เพิ่งตั้งคณะ รับอาจารย์ได้ตำแหน่งเดียว ระดับปริญญาโท ซึ่งก็ถือว่าเป็นโชคดีของ ม.เชียงใหม่ (หัวเราะ) ถือว่าเป็นจุดหัวเลี้ยวหัวต่อของผมด้วย
“แต่ความสัมพันธ์ของเราก็ยังแน่นแฟ้น คือเปลี่ยนบทบาท จากการที่จะไปเป็นผู้ร่วมสถาบันในฐานะอาจารย์ที่ ม.เชียงใหม่ เขาก็ไปเป็นนักเขียน ผมก็เป็นบรรณาธิการ” นายสุชาติเผย
อ.นิธิ ถือเป็นผู้ที่บันทึกหลากหลายเรื่องราวในสังคมไทย ถ้าจะให้คุณสุชาติบันทึกเรื่องราวของ อ.นิธิบ้าง อยากจะให้ผู้คนจำเรื่องราวใดไว้ ?
นายสุชาติกล่าวว่า เราก็พูดกันเล่นๆ และในเวทีเสวนาก็พูดถึงด้วยว่า อะไรบ้างที่นิธิยังไม่เคยเขียน ดูเหมือนว่าเขาพูดหลายเรื่อง เขายังพูดไม่หมดหรอก แต่เรายังนึกไม่ออกว่าเขายังไม่ได้พูดเรื่องอะไร ทำให้เห็นว่านิธิ ให้ความสำคัญกับเรื่องราวหลากหลายมาก และในทุกความหลากหลายนั้น เขามีเครื่องหมายคำถามตามมาตลอด
“สำหรับผม นิธิเป็นจุดเริ่มต้น ตั้งแต่ที่ผมเริ่มรู้จักเขาใหม่ๆ เขาอยากเป็น ‘นักเขียน’ เคยเขียนเรื่องสั้นตั้งแต่สมัยเป็นนิสิตจุฬาฯ ผมก็เคยเอาเรื่องของเขามาตีพิมพ์ตั้งแต่ปี 2509 เขาเขียนมาตั้งแต่ปี 2507 รู้ว่าหัวใจของนิธิคืออยากเขียนหนังสือ อยากเป็นนักเขียน แต่เมื่อเขาไปเป็นอาจารย์ บทบาทของความเป็นอาจารย์ทำให้สถานะของนิธิเปลี่ยนไปจากความรู้สึกอยากเป็นนักเขียน
“เรื่องอารมณ์ความรู้สึก นิธิ ไม่อยู่กับตัวเองในฐานะที่อยากจะสร้างสรรค์งานแบบพวกนักเขียนนักประพันธ์ทั่วไป การใช้ภาษาซึ่งเป็นหัวใจของเขาตลอดมา เมื่อเขาไปเป็นนักวิชาการ เขาก็เปลี่ยนจากความรู้สึกจินตนาการ การสร้างสรรค์อะไรที่เขามี ไปในแง่ของ ‘การใช้ภาษา การให้เหตุผล’ นั่นคือเขายุ่งเกี่ยวกับเรื่องความคิด เพราะฉะนั้น ความเป็นนิธิ ก็คือความเป็นสองฟาก ของอารมณ์ความรู้สึกจนกระทั่งมาถึงเรื่องเหตุผล เพราะอารมณ์ความรู้สึก บางทีเหตุผลอธิบายไม่ได้ แต่ในเรื่องความคิดและเหตุผล ก็ใช้ข้อมูลใช้ลักษณะของการให้ความหมาย เพื่อให้เหตุผล” นายสุชาติ กล่าวและว่า
ฉะนั้น 2 ด้านของนิธิ ทั้งอารมณ์ความรู้สึกการใช้ภาษา จนกระทั่งมาถึงความเป็นนักวิชาการในฐานะนักประวัติศาสตร์ ทำให้เขามีส่วนต่อขยายที่ผิดไปจากนักวิชาการทั้งหลาย
“เขาไม่ใช่คนประเภทที่เป็นนักวิชาการด้านๆ ที่มี footnote มีอะไร นิธิเขาก็มี footnote แต่วิธีการเขียน การนำเสนอ เราจะเห็นเลยว่าเขามีลักษณะของความเป็นนักเขียน จะเรียกว่ามีความเป็นศิลปินก็ได้ เพราะหัวใจของนิธิไม่แตกต่างไปจากคนทำงานศิลปะประเภทหนึ่ง คือมีเสรีภาพ
สิ่งที่นิธิพูดอยู่เสมอ แล้วเราก็คุยกันหลายครั้งหลายหน รวมทั้งที่เขามีบทบาท ก็เขียนต่อสู้ให้ผมตอนที่ถูกปลดออกจากศิลปินแห่งชาติ เขาก็เขียนไปถึงศาลปกครอง ผ่านไปทางทนายความ ยื่นว่า การเป็นศิลปินคือการเป็นขบถ หัวใจของนิธิคือ เสรีภาพ นิธิเป็นอิสระชน ในความหมายที่ อยากให้ทุกคนเท่ากัน” นายสุชาติกล่าว
นายสุชาติกล่าวต่อว่า เมื่อมีเสรีภาพ ความเสมอภาค ความเป็นพี่เป็นน้องก็จะเข้ามาด้วย บทบาทระหว่างการเป็นนักเขียน นักประพันธ์ จนกระทั่งกลายมาเป็นนักวิชาการ ส่วนที่อยู่ตรงกลาง คือความเป็นครู
“ความเป็นครูของนิธิคือความเป็นเพื่อน เขาเคยเขียนอ้างถึงเบเนดิกต์ แอนเดอร์สัน เขาบอกว่าความเป็นครูก็เหมือนกับการให้คนที่เป็นลูกศิษย์ เหยียบขึ้นไปบนบ่า เพื่อที่จะให้เขามองได้ไกลกว่า’
ลักษณะของนิธิ ที่ผมเห็นคือ เขาก็ทำงานวิชาการลงลึกได้ เรื่องพระเจ้าตาก เรื่องพระนารายณ์ เรื่องปากไก่และใบเรือ แต่พอเขามาเป็นคอลัมนิสต์ เขาเป็นจิตวิญญาณแบบคนทำงานหนังสือพิมพ์ เป็นคอลัมนิสต์ในฐานะที่เขียนแบบนักคิด คือมีประเด็น ลักษณะการนำเสนอไม่โฉ่งฉ่าง ลงลึก เชือดโดยที่คนถูกเชือดไม่รู้ตัว
เขามีความเป็นนักภาษาศาสตร์ จบจากอักษรศาสตร์ แต่เขาไม่ได้ใช้ภาษาแบบจารีตทั้งหลาย เขาสร้างอะไรใหม่ๆ เสมอ สังเกตจากบทความที่เขาเขียนก็ได้ เขาใช้ภาษาอังกฤษน้อยมาก แต่เขาเอาภาษาอังกฤษนั่นแหละ มาทำเป็นภาษาไทย ด้วยการตีความคอนเซ็ปต์ของมัน เพราะฉะนั้น ภาษาของนิธิ มันเป็นภาษาของคนที่ลงมาจากหอคอยงาช้าง
ผมนึกถึงหลายคน นึกถึงเบอร์ทรันด์ รัสเซลล์ ที่แต่ก่อนนี้เขาเป็นนักวิชาการ เขียนเรื่องปรัชญา แล้วเขาก็มาเขียนบทความลงหนังสือพิมพ์ นึกถึงจอร์จ ออร์เวลล์ นิธิมีลักษณะของสิ่งที่งานเขียนในศตวรรษที่ 19 คืองานเขียนเอสเส (essay) เขาเขียนบทความในฐานะ ‘ความเรียง’ ไม่ใช่ประเภทมีจุดเริ่มต้น จุดตรงกลาง จุดจบ แต่มันมีอะไรก็ไม่รู้อยู่ในนั้น สรุปได้ก็คือ มันเป็นคำถามมากมาย เวลาคุยกับเขาไม่ว่าเมาหรือไม่เมา จะโดนเครื่องหมายคำถามของเขาเสมอ
สิ่งที่ผมอยากให้จดจำ ก็คงเป็น ความหลากหลายของนิธิ คือความเป็นมนุษย์ ” นายสุชาติกล่าว
คิดว่าส่วนเสี้ยวใดของ อ.นิธิ ที่ถ้าผู้นำหรือผู้มีอำนาจในประเทศนี้มี จะทำให้ประเทศไทยก้าวหน้า ?
นายสุชาติชี้ว่า คือเรื่องความเป็นคน
“ก็ความเป็นคนนี่แหละ มันเป็นพื้นฐาน ความเป็นคนหมายความว่า คุณก็จะต้องให้เสรีภาพ การที่คุณจะให้คนเป็นคนได้ ก็ต้องให้เขาคิด ตัดสินใจเลือกชะตากรรมในชีวิตของเขา ถ้าคุณเป็นคนในระดับผู้นำ คุณควรจะต้องให้เครื่องมือกับเขา
การมีนโยบายที่ดีก็คือการให้เครื่องมือ แล้วนิธิเขาก็ให้เครื่องมือ เขาติดอาวุธทางปัญญาที่พูดกันแบบเท่ๆ นิธิยังมองได้อีกหลายประเด็น เขามองประวัติศาสตร์ในฐานะที่เป็นเรื่องแต่ง ในขณะเดียวกันเรื่องแต่งก็เหมือนเป็นประวัติศาสตร์ เขาเคยเขียนวิทยานิพนธ์ตอนได้ปริญญาเอก History as fiction fiction as history ศึกษาจากวรรณกรรมอินโดนีเซีย นิธิเขารู้ภาษาอินโดนีเซีย จากนักเขียนอินโดฯ คือพยายามเอาวรรณกรรมมาให้คำตอบกับเรื่องประวัติศาสตร์ ภาพรวมการเขียนประวัติศาสตร์ของเขา ก็พูดว่า ประวัติศาสตร์ มันคือเรื่องแต่งประเภทหนึ่ง อ่านโดยให้มันมีความหมายใหม่ๆ เพราะก็กิน ขี้ ปี้ นอน เหมือนกัน ถ้าหากมองแบบนี้ก็เหมือนอ่านนิยาย ฉะนั้น ประวัติศาสตร์มันก็น่าจะมีความหมายที่สนุกได้ ถ้าหากว่าเราไม่ตายตัว นิธิจะมองในลักษณะนี้” นายสุชาติกล่าว
นายสุชาติกล่าวว่า มองจากจุดตรงกลางนี้คิดว่าหลายเรื่อง ส่วนตัวเองก็คงทำไม่ได้ ในฐานะที่ ไม่ได้อยู่ในสถานะเดียวกัน ตนอยู่ในโลกของบรรณาธิการ นิธิก็เป็นนักเขียนให้ตน
“ผมก็เป็นบรรณาธิการให้เขาตั้งแต่สมัยแรกๆ ที่เป็น บก.สังคมศาสตร์ปริทัศน์ อยู่คนละโลก แต่ก็สัมพันธ์กัน เวลาเขาสอนหนังสือเสร็จ ก็จะเข้ามากรุงเทพฯ มาหาผม กินเบียร์คุยกัน ฉะนั้นในส่วนของงานที่เขานำเสนอออกมาและมติชนก็ตีพิมพ์ออกมามากมายนี้ มันเป็นงานที่ต่อยอดอะไรได้ทั้งสิ้น
แล้วเราก็เคยคุยกันก่อนที่เขาจะเสียชีวิต 3-4 ปีก่อน ตอนที่ผมโดนปลดไปแล้ว เจอกันที่บ้านเขา ถามผมว่า ‘เห้ย สุชาติทำไมมาวาดรูปว่ะ ‘ ผมก็บอกเขาว่า ‘ผมวาดรูปเพราะตามคุณในแง่งานวิชาการไม่ทัน’ คือผมจะพูดว่า ในสิ่งที่ผมทำคุณก็ทำไม่ได้ หมายความว่าเขาอยู่ในโลกของวิชาการ เขาก็จะต้องใช้บทบาทสถานะของเขาตรงนั้น ผมก็อยู่ในโลกของนักคิดนักเขียนประเภทสุจิตต์-ขรรค์ชัย ความสัมพันธ์ตอนนี้ก็ยังทำให้เราผูกพันกัน ผมก็รู้ว่าเขาป่วย แต่เขาก็ไม่เคยเล่าละเอียด ป่วยแต่ยังเขียนสู้ให้ผมเขียน เขียนถึงศาลปกครอง” นายสุชาติกล่าว
เรียกว่าเป็นมิตรแท้ เป็นกัลยาณมิตรได้ไหม?
นายสุชาติกล่าวว่า ใช่ เป็นกัลยาณมิตร ส่วนใหญ่แล้วเวลาจะตั้งคำถาม ไม่เคยทันนิธิ
“ไม่เคยทันมันหรอก ก็ตอบได้นะ แต่พอมันถาม บางทีเราก็ต้องคิดนานเหมือนกัน คือโลกความคิดของนิธิมีความหลากหลาย ในลักษณะที่ผมคิดว่า มันเป็นส่วนต่อขยายที่ผมเข้าใจว่า ในสายประวัติศาสตร์ เขาไปไกลกว่าในสายสกุลจารีตนิยม แบบกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
เขาเป็นส่วนต่อขยายของจิตร ภูมิศักดิ์, สุจิตต์ วงษ์เทศ ก็ด้วย ผมเองจบทางประวัติศาสตร์ เคยเป็นคู่แคนดิเดตที่จะเป็นอาจารย์ แต่เขาไม่เอา เขารับตำแหน่งเดียว เขา (นิธิ) มีปริญญาโท ผมมีปริญญาตรี” นายสุชาติกล่าว
เคยนึกภาพตัวเองไหม ว่าถ้าเข้าไปเป็นอาจารย์ สอนที่ ม.เชียงใหม่ จะเป็นอย่างไร ?
นายสุชาติ กล่าวว่า คิดว่าก็คงเข้าไปอยู่ในมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน กินเบียร์ด้วยกัน ก็คงเป็นอีกแบบ
“ตอนช่วงปี 2509 -11 ผมเป็นผู้ช่วยอาจารย์ ส. สุลักษณ์ ศิวลักษณ์ แล้วก็กินเบียร์กับสุจิตต์ ขรรค์ชัยนี่แหละ อยู่ทางนี้” นายสุชาติกล่าวทิ้งท้าย

