เด็กชายแดนไทย-เมียนมา หลุดระบบการศึกษา วิกฤตเงียบที่ ‘รัฐบาล’ ต้องเร่งช่วย

เด็กชายแดนไทย-เมียนมา หลุดระบบการศึกษา วิกฤตเงียบที่ ‘รัฐบาล’ ต้องเร่งช่วย

ในศูนย์พักพิงชั่วคราวตามแนวชายแดนไทย-เมียนมา มีเสียงหัวเราะของเด็กๆ ปะปนกับความเงียบงันของโอกาสที่กำลังหายไป เด็กจำนวนมากเติบโตขึ้นท่ามกลางความไม่แน่นอนของชีวิต ไร้สัญชาติ ไร้หลักประกัน และที่สำคัญ ‘ไร้เส้นทางการศึกษาที่มั่นคง’

สำหรับเด็กเหล่านี้ ห้องเรียนไม่ใช่เพียงสถานที่เรียนหนังสือ หากแต่เป็นประตูสู่อนาคตที่อาจเปลี่ยนชีวิตได้ แต่ประตูบานนั้นกลับแคบ ร้าว และพร้อมจะปิดลงได้ทุกเมื่อ ‘เซฟ เดอะ ชิลเดรน’ ได้เปิดตัวรายงานผลการสำรวจการเข้าถึงการศึกษาของนักเรียนผู้หนีภัยการสู้รบและนักเรียนข้ามชาติตามแนวชายแดนไทย-เมียนมา ในงาน ‘Education on the Edge’ ณ สโมสรผู้สื่อข่าวต่างประเทศประจำประเทศไทย

ภายในงานมีตัวแทนจากองค์กรด้านการศึกษาในค่ายผู้ลี้ภัยชาวกะเหรี่ยง เปิดเผยผ่านวิดีโอถึงความจริงอันเจ็บปวดที่ว่า เด็กในศูนย์พักพิงต้องเผชิญกับการขาดแคลนอุปกรณ์การเรียน ตั้งแต่สมุด ดินสอ หนังสือเรียน ไปจนถึงสื่อการสอนพื้นฐาน ขณะเดียวกัน วุฒิการศึกษาที่ได้รับจากระบบการเรียนในศูนย์พักพิงก็ไม่เป็นที่ยอมรับอย่างเป็นทางการ ส่งผลให้เด็กจำนวนมากไม่สามารถก้าวต่อไปสู่การศึกษาระดับที่สูงขึ้นได้ แม้จะมีความสามารถและความฝันมากเพียงใดก็ตาม

ครูในศูนย์พักพิงคือคนที่แบกรับความหวังของเด็กไว้บนบ่า พวกเขาผ่านการฝึกสอนมาอย่างดี แต่ข้อจำกัดด้านทรัพยากรทำให้การเรียนการสอนไม่อาจดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ

ครูจำนวนมากต้องควักเงินส่วนตัวเพื่อซื้ออุปกรณ์การเรียนให้เด็ก ทั้งที่ค่าตอบแทนเฉลี่ยเพียงเดือนละประมาณ 1,000-1,160 บาท ซึ่งแทบไม่เพียงพอแม้แต่การดำรงชีวิตขั้นพื้นฐาน เมื่อครูไม่สามารถแบกรับภาระได้ ภาระนั้นจึงตกไปสู่ ‘ผู้ปกครอง’ ผู้ซึ่งส่วนใหญ่เป็นแรงงานรายได้น้อย ไม่มีศักยภาพในการจัดหาอุปกรณ์ หรือสนับสนุนค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาให้ลูกหลานได้ สุดท้าย เด็กจึงต้องเรียนด้วยทรัพยากรที่ขาดแคลน หรือในบางกรณีก็ต้องออกจากระบบการศึกษาไป

อีกทั้งการเปลี่ยนตัวครูผู้สอนหลายครั้งต่อปีเป็นอีกหนึ่งปัญหาที่ซ้ำเติมคุณภาพการเรียนรู้ ครูที่ลาออกเนื่องจากค่าตอบแทนต่ำ ทำให้เด็กต้องปรับตัวกับรูปแบบการสอนใหม่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า บทเรียนที่ควรต่อเนื่องกลับสะดุด เด็กจำนวนมากตามเนื้อหาไม่ทัน สูญเสียความมั่นใจ และค่อยๆ หลุดออกจากระบบการศึกษาในที่สุด

ศิราพร แก้วสมบัติ ผู้อำนวยการมูลนิธิช่วยไร้พรมแดน ย้ำว่า การศึกษา คือสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับเด็ก โดยเฉพาะเด็ชายแดนที่เปราะบางต่อการถูกทอดทิ้งจากระบบ เธอชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันมีศูนย์พักพิงทั่วประเทศกว่า 9 แห่ง ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ตาก ราชบุรี และกาญจนบุรี ซึ่งล้วนตั้งอยู่ในพื้นที่ชายแดนไทย-เมียนมา และเผชิญกับปัญหาคล้ายคลึงกัน สิ่งที่จำเป็นเร่งด่วนที่สุดคือ การพัฒนาทักษะพื้นฐาน เด็กชายแดนควรต้องอ่านและสื่อสารภาษาไทยได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะภาษาไม่ใช่เพียงเครื่องมือในการเรียนรู้ แต่คือสะพานที่เชื่อมเด็กเข้าสู่สังคมไทยและโอกาสในอนาคต

นอกจากนี้ การผลักดันให้มีแนวทางการรับรองวุฒิการศึกษา ก็ถือเป็นกุญแจสำคัญในการเปิดประตูสู่การศึกษาต่อและตลาดแรงงาน อย่างไรก็ตาม สถานการณ์การเมืองที่ยังไม่นิ่งในประเทศไทยกลับส่งผลกระทบต่อนโยบายความช่วยเหลือเด็กชายแดน หลายโครงการต้องหยุดชะงัก หลายแนวคิดยังคงอยู่เพียงบนกระดาษ ศิราพรฝากข้อความถึงรัฐบาลไทยว่า อยากเห็นทุกกระทรวงร่วมมือกันอย่างจริงจัง เพื่อให้เด็กชายแดนสามารถเติบโตเป็นกำลังสำคัญของประเทศในอนาคต

”เด็กชายแดนไม่ใช่ภาระของสังคม” เธอกล่าว “พวกเขาคือศักยภาพที่รอการหล่อหลอม หากได้รับโอกาสที่เหมาะสม เด็กเหล่านี้สามารถเติบโตเป็นแรงงานคุณภาพ เป็นผู้เสียภาษี และเป็นพลเมืองที่มีคุณค่าได้เช่นเดียวกับเด็กไทยคนอื่นๆ”

ด้าน วรางคณา มุทุมล ผู้อำนวยการฝ่ายยุทธศาสตร์และคุณภาพโครงการจากองค์กรด้านเด็กระดับนานาชาติ เผยผลสำรวจที่สะท้อนภาพอนาคตของประเทศไทยอย่างน่ากังวล ซึ่งขณะนี้ประเทศไทยกำลังเผชิญกับภาวะ “Perfect Storm” เด็กเกิดน้อย แก่มาก แต่ยากจน ในบริบทเช่นนี้ “การศึกษา” ไม่ใช่เพียงนโยบายทางสังคม แต่คือมาตรการที่สามารถ “ช่วยชีวิตเด็ก” ได้อย่างแท้จริง การลงทุนด้านการศึกษาคือการลงทุนเพื่ออนาคตของประเทศ หากเราไม่สามารถเชื่อมโยงเด็กเข้าสู่ระบบการศึกษาได้ ประเทศจะเดินหน้าต่อไปอย่างไร?

ผลการสำรวจยังพบว่า เด็กจำนวนมากขาดแรงบันดาลใจ เพราะพวกเขาไม่เห็นเส้นทางที่ชัดเจนระหว่างการเรียนในวันนี้กับอนาคตในวันพรุ่งนี้ เมื่อการศึกษาไม่สามารถรับประกันโอกาส เด็กย่อมตั้งคำถามว่า เรียนไปเพื่ออะไร? และเมื่อคำถามนั้นไร้คำตอบ เด็กก็อาจหันหลังให้กับห้องเรียนโดยไม่รู้ตัว

รัฐวิศว์ เอื้อประชานนท์ ผู้ทำการสำรวจการเข้าถึงการศึกษาของนักเรียนผู้หนีภัยจากการสู้รบและนักเรียนข้ามชาติตามแนวชายแดนไทย-เมียนมา เปิดเผยผลที่ทั้งน่าประทับใจและน่าเศร้าในเวลาเดียวกัน จากการสำรวจเด็กกว่า 1,000 คน เกี่ยวกับอาชีพในฝัน อาชีพที่เด็กอยากเป็นมากที่สุดคือ หมอ รองลงมาคือ ครู พยาบาล รวมถึงนักกีฬา และนักธุรกิจ ความฝันของเด็กชายแดนไม่ได้แตกต่างจากเด็กไทยทั่วไป พวกเขาอยากรักษาคน อยากสอนหนังสือ อยากช่วยเหลือผู้อื่น และอยากประสบความสำเร็จในชีวิต แต่ความฝันเหล่านั้นกลับต้องเผชิญกับกำแพงของข้อจำกัดทางกฎหมาย สถานะบุคคล และระบบการศึกษาที่ไม่รองรับ

น่าสนใจตรงที่ว่า เมื่อสอบถามเด็กไทยในจังหวัดตากที่เรียนร่วมกับเด็กชายแดน พบว่า 102 คน จากทั้งหมด 105 คน มองว่าเพื่อนจากประเทศเพื่อนบ้านก็เรียนได้ดี เล่นด้วยกันสนุก และสามารถเรียนร่วมกันได้โดยไม่มีปัญหา ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่า “อคติไม่ได้อยู่ที่เด็ก หากแต่อยู่ในโครงสร้างของระบบที่ยังไม่เปิดกว้างพอ”

ในทางตัวเลข ร้อยละ 61 ของเด็กในศูนย์การเรียนรู้เด็กข้ามชาติขาดเอกสารที่จำเป็นต่อการเข้าเรียนในโรงเรียนของรัฐ และร้อยละ 46 ของเด็กในพื้นที่พักพิงชั่วคราวไม่มีเอกสาร หรือไม่ทราบสถานะของตนเอง ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงสถิติ แต่คือชีวิตจริงของเด็กที่อาจถูกปิดกั้นโอกาสตั้งแต่ยังไม่ทันได้เริ่มต้น

กีโยม ราชู ผู้อำนวยการบริหารขององค์กรด้านเด็ก กล่าวอย่างหนักแน่นว่า “การศึกษาไม่ควรเป็นสิทธิพิเศษของใครคนใดคนหนึ่ง แต่ควรเป็นรากฐานของสังคมที่เข้มแข็งและปลอดภัยสำหรับทุกคน” ประโยคสั้นๆ นี้สะท้อนหลักการพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ว่าเด็กทุกคนควรได้รับโอกาสอย่างเท่าเทียม โดยไม่ถูกแบ่งแยกด้วยพรมแดน หรือสถานะทางกฎหมาย

หากเราลองหลับตาและจินตนาการถึงเด็กชายแดนคนหนึ่ง เด็กที่นั่งอยู่บนม้านั่งไม้เก่าๆ ถือดินสอที่สั้นจนแทบจับไม่ถนัด เปิดสมุดที่มีหน้ากระดาษขาดวิ่น และเงยหน้ามองกระดานดำด้วยแววตาที่เต็มไปด้วยความหวัง เราจะยังเฉยเมยต่อปัญหานี้ได้หรือไม่ เด็กคนนี้อาจเป็นหมอในอนาคต อาจเป็นครูที่ช่วยเปลี่ยนชีวิตเด็กอีกหลายร้อยคน หรืออาจเป็นแรงงานคุณภาพที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศ แต่หากวันนี้เขาถูกปล่อยให้หลุดออกจากระบบการศึกษา ความฝันเหล่านั้นก็อาจกลายเป็นเพียงเงาที่เลือนหายไปตามกาลเวลา

ปัญหาเด็กชายแดนในศูนย์พักพิงชั่วคราวไม่ใช่เพียงเรื่องของความสงสาร หากแต่เป็นเรื่องของ “ความรับผิดชอบร่วมกัน” ระหว่างรัฐ สังคม และทุกภาคส่วน การให้การศึกษาแก่เด็กเหล่านี้ไม่ใช่การให้ทาน แต่คือการลงทุนในทรัพยากรมนุษย์ที่มีคุณค่า

ในวันที่ประเทศไทยกำลังเผชิญกับความท้าทายทางประชากรและเศรษฐกิจ เด็กชายแดนอาจไม่ใช่ภาระอย่างที่หลายคนกังวล หากแต่คือ “คำตอบ” ส่วนหนึ่งของอนาคต หากเราเลือกที่จะเปิดประตูห้องเรียนให้กว้างขึ้น เพราะในท้ายที่สุด การศึกษาที่เท่าเทียมไม่เพียงช่วยเด็กคนหนึ่งให้รอดพ้นจากวงจรความยากจน แต่ยังช่วยสร้างสังคมที่แข็งแรง ปลอดภัย และเปี่ยมด้วยความหวัง สังคมที่ไม่มีเด็กคนใดต้องหลุดออกจากห้องเรียนเพียงเพราะเขาเกิดมาอยู่ “อีกฟากหนึ่งของพรมแดน”