ถ้าลองนึกทบทวนสักหน่อย จะเห็นว่ามีความเปลี่ยนแปลงอย่างหนึ่งในร้านที่มีสาขามากๆ ไม่ว่าจะเป็นร้านสะดวกซื้อ หรือร้านกาแฟ ร้านอาหาร
นั่นคือการเรียกขาน
ความเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ชัดว่าเกิดขึ้นทั้งแต่เมื่อไร แต่คล้ายๆ ว่าจะเป็นประมาณช่วง 1 ปีที่ผ่านมา
ตามปกติของการเรียกขานกันแบบไทยเรา มักจะเรียกกันแบบนับญาติ “พี่ น้อง ลุง ป้า น้า อา ตา ยาย” แล้วแต่ความรู้สึกของคนที่เรียกที่มาต่อวัยของคนที่ถูกเรียก
เป็นวัฒนธรรมการเรียกขานที่เจืออยู่ด้วยความเคารพ นับถือ หรือสะท้อนถึงความรู้สึกนึกคิดในทำนองครอบครัวเดียวกัน
เป็นอย่างนี้มานาน
เคยคิดเอาเองว่าน่าจะมาหลังที่ คำว่า “มึง กู” กลายเป็นคำหยาบ ต้องเปลี่ยนสรรพนามเป็นฉัน เป็นเอ็ง แล้วมาเป็นผม เป็นคุณ ซึ่งชาวบ้านร้านตลาดไม่คุ้นเคย และกระดากปากที่ใช้เรียก
จึงสร้างสรรพนามแบบนับญาติขึ้นมาใช้แทน เพราะชินกับการใช้อยู่ในระดับหนึ่งแล้ว เพียงแต่ขยายจากญาติจริงๆ ของตัวเองไปสู่ผู้ร่วมสังคมคนอื่นๆ
นับเข้ามาเป็นคนครอบครัวเดียวกันแล้วเรียกตามความรู้สึกของวัย
วัฒนธรรมแบบนี้บางคนบอกว่าน่ารักดี ทำให้สังคมอบอุ่น ทุกคนเป็น “พี่ น้อง ลุง ป้า น้า อา ตา ยาย” กันหมด
แต่จู่ๆ สรรพนามที่ถือกันว่าเป็นวัฒนธรรมแบบไทยๆ ที่น่ารักนั้นเปลี่ยนไปในร้านสะดวกซื้อที่มีสาขาเยอะๆ และร้านกาแฟ ที่เดียวนี้เรียกคนซื้อด้วยสรรพนามเดียวว่า “ลูกค้า หรือคุณลูกค้า”
เป็นการสร้างความสัมพันธ์ที่ชัดเจนว่าเป็นระหว่าง “คนขาย” กับ “คนซื้อ” ไม่ต้องมานับญาติอะไรกันอีกแล้ว
นี่คือความเปลี่ยนไป
เคยลองถามพรรคพวกเพื่อนฝูงว่า คิดว่าอะไรทำให้การเรียกขานเปลี่ยนจากการนับญาติ แบบ “พี่ น้อง ลุง ป้า น้า อา ตา ยาย” มาเป็น “คุณคนขาย” กับ “คุณลูกค้า”
ยังไม่ได้รับคำตอบว่าจริงๆ แล้วเกิดจากอะไร
แต่ที่ได้ยินมาบ้างคือ เพราะคนเราทุกวันนี้ มักกลัวที่จะเป็นคนสูงอายุ บางคนแค่ถูกเรียก “พี่” ก็หงุดหงิด ยิ่งเรียกเป็น “ลุง” เป็น “ป้า” หรือ เป็น “ตา” เป็น “ยาย” ยิ่งทำให้เลือดขึ้นหน้า
จะเห็นการแสดงออกถึงความรู้สึกหงุดหงิดกับการถูกมองว่า “แก่” หรือ “อายุมาก” ในโลกออนไลน์อยู่บ่อยๆ ทั้งแบบที่ขำๆ และไม่พอใจอย่างจริงจัง
เลยมีความเห็นว่ากัน การเปลี่ยนสรรพนามมาเป็น “คุณลูกค้า” กับ “คุณคนขาย” น่าจะเกิดจากการหนีปัญหา ความไม่พอใจของคน “ชอบที่จะถูกมองว่ายังเป็นเด็ก” และ “หงุดหงิดที่ถูกมองว่าอายุเยอะ”
เลยใช้คำเรียกว่า “ลูกค้า” เพื่อไม่ให้เกิดอารมณ์ไปนึกถึงอายุ
ฟังดูก็เป็นเหตุเป็นผลอยู่ แต่ไม่รู้ว่าร้านสะดวกซื้อหรือร้านอาหารที่มีสาขามากๆ อบรมพนักงานให้เรียกคนซื้อว่า “ลูกค้า” หรือ “คุณลูกค้า” เพราะเหตุนั้นจริงหรือไม่
ถ้าจริงก็เป็นเรื่องน่าคิดต่อไปว่า “สังคมที่ผู้คนชอบเป็นเด็ก ไม่ชอบเป็นคนแก่แบบนี้ จะพัฒนาไปเป็นอย่างไร”
ในวันที่ประกาศว่า ประเทศกำลังเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ
