เมื่อวันที่ 14 ธันวาคม สืบเนื่องกรณี ‘ยูเนสโก’ จะมีการพิจารณาการขึ้นทะเบียนมรดกโลกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ โดยมี ‘โนรา’ ในชื่อ Nora, Dance Drama in Southern Thailand เป็นหนึ่งในนั้น
นายสุจิตต์ วงษ์เทศ คอลัมนิสต์ในเครือมติชน เจ้าของผลงานหนังสือ ‘โขน, ละคร, ลิเก, หมอลำ, เพลงลูกทุ่ง มาจากไหน ?’ กล่าวถึงที่มาของการแสดงโนราว่า “โนรา” เป็นคำกร่อนจาก “มโนห์รา” ชื่อนางเอกเรื่องพระสุธน นางมโนห์รา เป็นละครชาวบ้านของรัฐอยุธยา แล้วแพร่หลายผ่านเมืองเพชรบุรีลงคาบสมุทรถึงภาคใต้ ในสมัยอยุธยา แม้ทุกวันนี้ยังมีความทรงจำว่าขุนศรีศรัทธานำโนราชาตรีจากกรุงศรีอยุธยาไปหัดให้ชาวเมืองนครศรีธรรมราช
โนราภาคใต้มาจากละครชาวบ้านภาคกลาง (สมัยอยุธยา) ที่มีต้นตอจากการละเล่นเข้าทรงแก้บนในพิธีกรรมทางศาสนาผี ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับความเชื่อเรื่องขวัญหลายพันปีมาแล้ว (ขวัญไม่ใช่วิญญาณทางศาสนาพราหมณ์-พุทธที่รับอินเดีย)
นายสุจิตต์ กล่าวว่า ละครชาวบ้านที่แพร่หลายขยายลงไปจากภาคกลางเป็นโนราในภาคใต้ แต่สมัยแรกถูกเรียก “ชาตรี” มีความเป็นมาอย่างสรุปย่อๆ ดังนี้
- “ชาตรี” เป็นชื่อเรียกละครชาวบ้านรับจ้างเล่นแก้บนสมัยอยุธยาต่อเนื่องถึง
สมัยธนบุรี, สมัยรัตนโกสินทร์ (ตอนต้นๆ) ส่วนคำว่า “ชาตรี” กลายจากคำยืมภาษาสันสกฤตว่า “ยาตรี” หมายถึงนักแสวงบุญด้วยการ “ยาตรา” หรือการเดินทางย่างก้าวของเท้าทั้งคู่ ซึ่งผู้รับจ้างเล่นละครแก้บนต้องสร้างความน่าเลื่อมใสด้วยการเดินตระเวนแสวงบุญเสมือน “ยาตรี” หรือ “ชาตรี” หางานจากผู้ว่าจ้างไปตามชุมชนหมู่บ้าน
- “มโนห์ราชาตรี” เป็นชื่อคล้องจองของชาวบ้านเรียกทั่วไป เนื่องจาก “ชาตรี”
หรือละครแก้บนมักเล่นเรื่องนางมโนห์ราตามความนิยมดูของชาวบ้าน
- “โนราชาตรี” เป็นคำกร่อนจากชื่อ “มโนห์ราชาตรี”
- “โนรา” เป็นคำตัดให้สั้นจากชื่อ “โนราชาตรี”
พระสุธน นางมโนห์รา เป็นภาคปลาย (หรือภาคจบ) ของเรื่องพระรถ นางเมรี (หรือนางสิบสอง) นิทานบรรพชนลาวซึ่งแพร่หลายจากลุ่มน้ำโขงลงลุ่มน้ำเจ้าพระยา ตั้งแต่ก่อนมีกรุงศรีอยุธยา
นายสุจิตต์ ยัง ยกหลักฐานด้านการแต่งกาย อย่าง เทริด ซึ่งเป็นเครื่องสวมหัวเมื่อเล่นละครในราชสํานักอยุธยา มีต้นเค้าแรกสุดเป็นกะบังหน้าในประติมากรรมแบบเขมรตั้งแต่ราวหลัง พ.ศ. 1400 ส่วนราชสํานักอยุธยา เครื่องสวมหัวละครคือศิราภรณ์ของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ มีหลักฐานวิวัฒนาการในประติมากรรมทางศาสนาซึ่งเป็นวัฒนธรรมร่วมอุษาคเนย์ ปัจจุบันมักเรียก “เทริดโนรา” เพราะทางภาคใต้ยังสวมศีรษะเมื่อเล่นโนรา แต่ความจริงเป็นเทริดละครยุคแรกเริ่มในอยุธยา ส่วนโนราแท้จริงแล้วคือละครของอยุธยาที่แพร่หลายลงไปทางใต้ นับเป็นละครอยุธยาตกค้างเก่าแก่ที่สุดแต่เรียกโนราตามชื่อตัวละครเอกที่นิยมเล่นเรื่องพระสุธน นางมโนห์รา ความสําคัญของเทริดยังเห็นได้จากต้องมีเทริดตั้งบูชาบนแท่นเชิญศีรษะศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ ในพิธีไหว้ครูและครอบโขนละครในภาคกลาง
ทั้งนี้ รายละเอียดต่างๆ เกี่ยวกับโนรา เคยปรากฏในหนังสือ “ร้องรำทำเพลง” (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2532) หลังจากนั้นนายสุจิตต์พบข้อมูลเพิ่มหลายเรื่องและความคิดปรับเปลี่ยนหลายอย่าง จึงตีพิมพ์ใหม่ในผลงานพ็อกเกตบุ๊คส์ “โขน, ละคร, ลิเก, หมอลำ, เพลงลูกทุ่ง มาจากไหน?” (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2563)
สั่งซื้อ คลิกที่นี่
